Зерттеудің мақсаты-ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда экожүйелік қызметтерді экономикалық бағалау маңызды компоненті болып табылатын табиғат пайдаланудың экономикалық тетігін практикаға енгізудің өзектілігі мен қажеттілігін көрсету.

Методология-халықтың экожүйелік қызметтерді пайдалануының әлеуметтік-экономикалық заңдылықтарын, қоғам мен қоршаған табиғи ортаның сарқылуын және өсімін молайтуды болдырмау мақсатында оның тиімді өзара іс-қимылына ықпал ететін табиғат пайдалануды басқару тетіктерін зерттеу. Зерттеуде салыстыру, модельдеу, талдау, синтез, аналогия әдістері, сондай-ақ конвергенциялық, статистикалық және есептеу-талдау әдістері қолданылды.

Бірегейлігі/құндылығы-инновациялық экономикалық құрал ретінде “Экожүйелік қызметтер”, “экожүйелік қызметтердің құны”, “Экожүйелік қызметтер үшін төлемдер”, “ЕҚТА құндық бағасы” ұғымдарының мәнін қарастыру.

Қорытынды-қоғам мен табиғат қатынастарын дамытудың қазіргі кезеңінде табиғи қызметтер мен ресурстардың нақты экономикалық құндылығы мен құнын айқындау қажеттілігі өткір сезіледі. Бұл ретте қазіргі заманғы экономика табиғат құндылығын дұрыс анықтау проблемасына тап болады. Экологиялық қызметтерді көрсетуде ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ерекше рөл атқарады, сондықтан осы қызметтерді экономикалық бағалаудың қажеттілігі мен маңыздылығын негіздеу барынша өзектілікке ие болады. Экологиялық қызметтерді экономикалық бағалау ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды кеңістіктік ұйымдастыруды жүйелендіруге, дамудың басым бағыттарын таңдау үшін ЕҚТА санаттарын айқындауға және басқарудың бағдарламалық-мақсатты әдісін ұтымды пайдалануға мүмкіндік береді.

Қазіргі уақытта әлемдік қауымдастық тез арада шешуді талап ететін ірі ауқымды экологиялық проблемаларға тап болды. Қоршаған табиғи ортаға жойғыш әсер табиғи ресурстардың, оның ішінде биологиялық ресурстардың сарқылуына, экожүйелік қызметтердің азып-тозуына алып келді, экожүйелердегі күрт, бақыланбайтын өзгерістердің қаупін арттырды.

“Экожүйелік қызметтер” ұғымы адамдар экожүйеден алатын пайданы білдіреді. Бұл ұғым алғаш рет базалық экожүйелік қызметтерді төрт санатқа бөлу берілген “мыңжылдықтың табалдырығында экожүйелерді бағалау” баяндамасында негізделген болатын.:

  1. Қамтамасыз ететін қызметтер, яғни адам тікелей пайдаланатын ресурстар (азық-түлік, су, шикізат материалдары).
  2. Табиғи ресурстарды пайдалану мүмкіндігін жанама түрде қамтамасыз ететін құбылыстар мен процестерді білдіретін қолдау қызметтері.
  3. Реттеуші қызметтер, атап айтқанда, климатты реттеуге, биогенді элементтер мен судың айналуына, дүлей апаттардың алдын алуға ықпал ететін табиғи тетіктер.
  4. Мәдени қызметтер-қоғам табиғи қоршаған ортаны рекреациялық, мәдени және рухани мақсаттарда пайдаланудан алатын игіліктер [1].

Экожүйелік қызметтер Тұщы су, астық, Отын және т.б. өндірісін алудың табиғи негізін ғана қамтамасыз ететіндігіне, бірақ олар емес (су, отын, астық), яғни олар Инфрақұрылым немесе сервис функцияларын орындайды. Экожүйелік қызметтердің басқа топтарының функцияларын реттеуші, мәдени, қолдау көрсететін қызметтері де сервистік болып табылады, олардың тікелей материалдық мәні жоқ, алайда олардың көмегімен әртүрлі адам қажеттіліктері, оның ішінде тағамға, тұрғын үйге, киімге және т.б. қажеттілік сияқты материалдық қажеттіліктері қанағаттандырылады).

Экожүйелік қызметтердің нақты экономикалық құндылығы мен құнын анықтау өте қиын. Бұл міндетті шешу үшін бүкіл әлемнің экономистері мен экологтары жұмыс істейді. Баспасөзде экологиялық қызметтерді экономикалық бағалаудың бастапқы ережелерін және оны есептеу әдістемесі бойынша ұсыныстарды негіздеу бойынша бірқатар жұмыстар жарияланды. Біздің пікірімізше, экожүйе тұрғысынан бағалаудың бастапқы жағдайы ең дұрыс болып табылады.

Экожүйелік тәсіл 2000 ж.Мамырда Найробиде өткен биоәртүрлілік жөніндегі Конвенцияның бесінші конференциясында қабылданды. Оның негізінде су, жер және биологиялық ресурстарды кешенді басқару стратегиясы жатыр.

Экожүйелік қызметтерді экономикалық бағалаудағы экономистердің көпшілігі төрт кезеңді бөлу қажет деп санайды: экожүйелік қызметті сәйкестендіру (тану); оның экономикалық құндылығын анықтау; қызметтен пайда алушыны анықтау және экожүйелік қызмет үшін төлем (өтемақы) тетігін қалыптастыру.

Шетелдік және отандық ғалымдар жүргізетін зерттеулерді талдау оның негізгі функцияларын құндық түсіндіру тұрғысынан табиғи капиталды экономикалық бағалаудың күрделілігі мен көп қырлылығын куәландырады. Экономикада қолданылатын табиғи ресурстарды экономикалық бағалаудың ренталық және шығындық-ренталық тұжырымдамасы табиғи капитал мен оның экологиялық әсерінің жұмыс істеуі кезінде орын алатын құндылықтық қатынастардың барлық спектрін анықтай алмайды. Экологиялық игіліктердің экономикалық құндылығын өлшеудің неғұрлым терең және жан-жақты мәселелері ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға қатысты әзірленген. Мұндай зерттеулер жүргізді.Н.Ф. Реймерс, А. Ю. Александров, Ю. В. Бабин, А. А. Никольский, Ю. Панасовский, А. В. Чупис, Ф. Р. Штильмарк, О. Ф. Балацкий, С. Н. Бобылев, В. М. Захаров, М. А. Е. Медведева, Н.Д. Михайлов, А. В. Неверов, Р. Костанца және т. б. Бұл авторлардың жұмыстары бір негізгі тұжырымды байланыстырады: ЕҚТА экологиялық ресурстарын ұсынатын “тауарларды” және “қызметтерді” бағалау қоршаған табиғи ортаның құндылығын танудағы ең маңызды жағдай болып табылады. Бұл ретте экологиялық ресурстар деп қоршаған табиғи ортаның орта құраушы компоненттерінің жиынтығы түсініледі, олардың көбеюі заттардың биологиялық айналымымен де, экологиялық тепе-теңдіктің экономикалық өсуімен де айқындалады.

Табиғат пайдалануды реттеудің инновациялық экономикалық құралдарын пайдалану Қазақстан үшін өзекті. Бұл біздің республикамыздың халқына көптеген қызмет көрсететін биологиялық әртүрлілікті сақтау үшін аса маңызды. Биологиялық әртүрлілік экономикалық санат ретінде экожүйенің адамның экологиялық қажеттіліктерін қанағаттандыратын қабілетін білдіреді, ал экологиялық ресурс ретінде оны ұдайы өндіруге байланысты өзіндік экономикалық қатынастарды сипаттайды. Табиғи ортаның продукциялық қабілетін қалпына келтіру инвестицияларды салудың экономикалық мақсаттылығы шеңберінен шығады.

Осыған байланысты биологиялық әртүрлілікті сақтаудың экономикалық жүйесінің негізінде “алдын алу” шаралары және бірінші кезекте Биоәртүрлілікті сақтаудың экономикалық пайдасы жатыр.  Мұндай қызығушылық болмаған кезде, салдары биологиялық әртүрлілікті қысқарту немесе жоғалту болып табылады. Экожүйелік байланыстарды қалпына келтірудің ұзақ кезеңі ескерілетін оның ақшалай құндылығымен көрсетілген биоәртүрлілікті сақтау экономикасы адам мен қоғамның осы ресурсқа тиісті қатынасын анықтайды.

Қазақстанда биоалуантүрлілікті экожүйелік қызметтердің құны ретінде экономикалық бағалау заңнамалық деңгейде жоқ. Биоәртүрлілік элементтерінің құнын оларды тікелей жою немесе қирату кезінде залалды бір жолғы өтеу таксалары бойынша бағалау ғана орын алады. Осыған байланысты экожүйелік қызметтерге бағалау жүргізу маңызды міндет болып табылады, өйткені басқару органдары деңгейінде неғұрлым тиімді және әділ шешімдер қабылдауға, сондай-ақ қандай да бір шаралар мен әрекеттерді таңдауды негіздеуге мүмкіндік береді. Рекреациялық, туристік және өзге де мақсаттар үшін ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың (ЕҚТА) маңыздылығына байланысты Қазақстанда бағалау әрекеттері олардан басталды.

Әзірге Қарқаралы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің (МҰТП) аумағында бір пилоттық жоба іске асырылды. ЕҚТА экожүйелік қызметтерін бағалау бойынша нақты жұмыстар тікелей құндылықтарды (туризм, демалыс, балық аулау, жайылым және т.б. үшін орындар); жанама (тікелей емес) құндылықтарды (су жинау бассейндерін сақтау, көміртекті және т. б. байланыстыру); қосымша құндылықтарды (дәрілік өсімдіктер және т. б.); тіршілік ету құндылықтарын (көркем ландшафттар, жануарлар мен өсімдіктердің сирек түрлері) бөлуден тұрды.

Жобаның мақсаты Қарқаралы МҰТП-ның экономикалық құндылығын жекелеген экожүйелік қызметтерді ақшалай баламада бағалау негізінде анықтаудан тұрады, бұл тәжірибені өзектендіру және Қазақстанның ЕҚТА-ны басқару жүйесіне енгізу үшін. Экономикалық бағалау 2013 жылы жүргізілді. қаржы мәселелері жөніндегі халықаралық сарапшы Люси Эмертон дайындаған әдістеме бойынша [3] ГЭФ/БҰҰДБ жобасы шеңберінде “Қазақстан Республикасында КБР Стратегиялық жоспарын (биологиялық әртүрлілік жөніндегі Конвенцияны) іске асыруды қолдау үшін ұлттық деңгейде биологиялық әртүрлілікті сақтауды жоспарлау”.

Бірінші кезекте саңырауқұлақ дайындау, шөп, ағаш өнімдері, ормандардың су қорғау рөлі және олардың көміртегі қос тотығын байланыстырудағы рөлі, туризм және рекреация сияқты маңызды Экожүйелік қызметтер іріктеп алынды және жүйеленді. Экожүйелік қызметтердің экономикалық бағалауын анықтау әдістемесі жалпы түрде келесі міндеттерді шешу реттілігімен жасалды:

  1. Басқарудың мақсаты мен фокусын, яғни басқару проблемаларын және шешу қажет мәселелерді анықтау.
  2. Масштаб және шекараларды анықтау, яғни не қосылатынын және қандай деңгейде детализация.
  3. Шығындар мен пайданы анықтау, яғни құндылықтарды жіктеу және олардың таралуын бағалау.
  4. Басқару мақсаттары мен мәселелерін ескере отырып, ЕҚТА құндылықтарын басымдық бойынша саралап бағалануы тиіс ЕҚТА шығындары мен пайдасын іріктеу.
  5. ЕҚТА-ны бағалау әдістерін таңдау-құнды анықтау әдістерін іріктеп алынған шығындар мен пайдалармен салыстыру.
  6. Құнды анықтау үшін деректерді жинау.
  7. Деректерді талдау.
  8. Басқарудың қорытындыларын ұсыну, яғни бағалау деректерінің ЕҚТА басқару мәселелерімен және мүдделі тараптардың топтарымен арақатынасы. Экономикалық бағалау нәтижелері 1-кестеде көрсетілген.

1 – кесте-Қарқаралы МҰТП экожүйелік қызметтерін экономикалық бағалау нәтижелері

1-кестеде Қарқаралы МҰТП экожүйелік қызметтерінің жалпы жылдық құны 86 млн 371 мың АҚШ долларын құрады. [4]. Егер барлық Экожүйелік қызметтер бағаланбағанын ескерсек, онда бұл шама айтарлықтай жоғары болады. Тіпті бұл сома кез-келген ЕҚТА-ны дамытуда, экожүйелік балансты қолдауда және дұрыс басқару шешімдерін қабылдауда үлкен әлеуетке ие екенін көрсетеді.

Алынған экономикалық көрсеткіштерді талдау, ең алдымен, қорғалатын аумақтың жұмыс істеу тиімділігін анықтау үшін қажет. ЕҚТА-ның жұмыс істеуі мен дамуына арналған шығындар экожүйелік қызметтердің құнынан аз немесе тең болған жағдайда ғана тиімді болады. Егер жоғарыда көрсетілген шығындар көп болса, демек, шығындар мен нәтижелерді сәйкес келтіру үшін басқару шешімдерін қабылдау қажет. Мысалы, Қарқаралы МҰТП туризм және рекреация сияқты экологиялық қызметтің құны 7 млн 58 мың АҚШ долларын құрады. Мұнда экотуристік қызметті дамыту есебінен табыс алу үшін резерв бар.

ЕҚТА экожүйелік қызметтерін экономикалық бағалаудың іс жүзінде нәтижелері мемлекет деңгейінде басқарушылық міндеттердің кең спектрін шешу үшін ақпараттық негіз болып табылады: ІЖӨ құрамындағы ЕҚТА үлесін айқындау, бірегей аумақтарды дамыту бағыттарын әзірлеу, оларда табиғатты пайдаланудың оңтайлы режимдерін айқындау, қазіргі уақытта экожүйелердің биоәртүрлілігін сақтау жөнінде қажетті шараларды неғұрлым жақсы, сондай-ақ уақтылы қабылдауды қалайтын қаржыландыру мәселелері.

Биологиялық әртүрлілікті құндық бағалау әдіснамасы бойынша зерттеулер біздің елімізде тек 2012-2013 жж. басталды, сондықтан әзірше экологиялық қызметтерді экономикалық бағалау әдістемелерін жетілдіру, оларды басқа ЕҚТА үшін қолдану бойынша жұмыстар жүргізіліп, одан әрі Қазақстан Республикасының нормативтік базасына енгізу жұмыстары жүргізілуде.

Қазақстанның ЕҚТА желісі халықтың, бизнестің және іргелес аумақтардың халық шаруашылығы үшін және тұтастай алғанда Ұлттық экономика үшін экономикалық құндылық болып табылатынын атап өткен жөн. Экожүйелік қызметтердің құны туралы ақпараттың болуы экономикалық және саяси шешімдерді оңтайландыру бағытындағы қадам болып табылады [5].

Басқаша айтқанда, экожүйелік қызметтердің экономикалық құндылығын анықтау ЕҚТА-да мынадай бағыттарда пайдаланылады:

  • шешім қабылдайтын тұлғалар үшін ЕҚТА-ның экономикалық құндылығының негіздемесі;
  • табысты немесе қаржыландыруды, оның ішінде халықаралық гранттар бойынша алу мүмкіндігін айқындау;
  • жер мен ресурстарды пайдаланғаны үшін бағалар мен жарналардың есебін жүргізу;
  • айыппұлдарды өндіріп алу үшін экожүйеге келтірілген залалды бағалау;
  • нәтижесінде ұлттық табыстың есебін өзгерту және экономиканы көтеру жөніндегі шараларды айқындау үшін.

Өлшенген және есептелген экономикалық бағалау табиғи ресурстарды және экожүйелік қызметтерді экологиялық тиімді пайдалануға ықпал ететін болады. Өз кезегінде, экожүйелік қызметтерге Инвестициялар табиғи ресурстарды тұрақтандыруға және инвестицияның келесі бағыттарда өсуіне ықпал етеді:

Тиімді экологиялық мониторинг үшін трансшекаралық ынтымақтастықты дамыту және нығайту мақсатында техникалық, ақпараттық және сараптамалық қолдау.

Экожүйелерді пайдалануды кешенді бағалау және жоспарлау.

Экожүйелер мен Биоәртүрлілікті қорғау үшін, оның ішінде тұрақты балық аулау және жер, су экожүйелерінің антропогендік ластануының алдын алу үшін экономикалық құралдарды насихаттау.

Экожүйелерді интеграцияланған басқаруға, экожүйелерді басқарудың жаңа үлгілерін іске асыруға және табиғи ресурстарды тиімді пайдалануға қатысты озық тәжірибені көтермелеу.

Халықаралық сауда келісімдері шеңберінде қолданылатын табиғи ресурстарды тиімді пайдалану үшін мониторинг жүйесін әзірлеу.

Халықаралық ұйымдармен және басқа да әріптестермен бірлесіп ғаламдық экологиялық маңызы бар қорықтар мен саябақтарды басқарудың тұрақты әдістерін әзірлеу және енгізу; су ресурстарын ұтымды пайдаланудың қазіргі және сенімді технологиялары және осы технологияларды беру үшін тетіктер туралы білімге қол жеткізуді жақсарту [6].

Бұл бағыттар Қазақстан Республикасының “жасыл экономикаға”көшуі жөніндегі тұжырымдамаға негізделген елді дамытудың жаңа саясатын іске асырудың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

“Жасыл экономика” халықтың өмір сүру сапасының жоғары деңгейі, қазіргі және болашақ ұрпақ мүддесінде табиғи ресурстарды ұқыпты және ұтымды пайдалану арқылы экономика ретінде анықталады [7].

Тұжырымдамада мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуының жеті бағыты белгіленген,олардың бірі экожүйелерді сақтау және тиімді басқару болып табылады. Бұл бағыттағы қызмет негізінен еліміздің табиғи байлығын, биологиялық әртүрлілікті, бірегей ландшафттарды сақтауға бағытталған. Экожүйелер мен биологиялық әртүрлілікті сақтау проблемасы әлемдік жалпыадамзаттық міндет болып табылады және сонымен бірге әркімнің жеке мүдделерін қозғайды. Өкінішке орай, Қазақстанда экожүйелік және биологиялық әртүрлілік айтарлықтай азаюға немесе жоғалуға ұшырады. Қолда бар бағалаулар бойынша ел аумағының 75% – ға жуығы экологиялық тұрақсыздану қаупіне жоғары ұшыраған. Биологиялық әртүрліліктің сарқылуы және экожүйелердің тозу белгілері елдің шамамен үштен екісінде, әсіресе шөл және дала аймағында орын алады.

Әрине, мұндай жағдайда экожүйелер мен Биоәртүрлілікті тұрақтандырудың маңызды бағыты қолда бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды қолдау және жаңаларын құру болып табылады. Бұл ретте, тек жаңа ЕҚТА құру ғана емес, қорық ядросы (қорықтар, ұлттық парктер, резерваттар) өзара қатаң қорғалуы аз аумақтармен (қаумалдар, қорық аймақтары), сондай – ақ экологиялық желі элементтері-экологиялық дәліздермен, орман алаптарымен, су қорғау аймақтары мен белдеулерімен, сондай-ақ қандай да бір дәрежеде қорғалатын табиғи аумақтар қосылған кезде олардың байланыстылығын қамтамасыз ете отырып, ЕҚТА-ның репрезентативтік жүйесін қалыптастыру маңызды болып табылады.

Статистикалық мәліметтер көрсеткендей, 2009 жылдан 2013 жылға дейін ЕҚТА-ның әр түрлі түрлерінің ауданы 1 млн 16,6 мың гектарға ұлғайды, екі жаңа резерват жұмыс істей бастады, екі жаңа мемлекеттік ұлттық табиғи парк, сонымен қатар бірқатар қорықтар мен ұлттық парктердің алаңдары кеңейтілді. Ұлттық маңызы бар 108 ЕҚТА алаңы 23 290 471 га құрайды,бұл елдің 8,6% – ы. Экожүйелер мен Биоәртүрлілікті тұрақтандыру проблемаларын тиімді шешу үшін мемлекет аумағының 10% – ын қорғау, ал Қазақстанның қирауға жеңіл ұшырайтын ауқымды дала және шөл ландшафтары үшін бұл сан 20% – дан кем болмауы тиіс.

Қазақстан аумағында ЕҚТА-ны орналастыру экологиялық желі деп атауға болмайды, халықаралық деңгейде осындай түсінік тұрғысынан, бірақ бұл бағыттағы жұмыс жүргізілсе де. Мысалы, Іле Алатауында, Жоңғар Алатауында және Алтай өңірінде аймақтық мемлекетішілік экологиялық желілер қалыптастырылуда. 2012 жылы “Алтын Дала” мемлекеттік табиғи резерваты (МТР) ашылды, ол Орталық Қазақстанның құрғақ далалары аймағында экологиялық дәліздерді құру тетіктерін пысықтау арқылы (елде алғаш рет) нақты экологиялық желіні қалыптастыруға бастау алды. Атап айтқанда, экологиялық дәліз өзара “Алтын Дала” МТР мен Ырғыз-Торғай МТР байланыстырады. Бұдан басқа, батыс Тянь-Шань және Алтай-Саян экологиялық аймақтарында мемлекетаралық деңгейде экологиялық желілер элементтерінің қалыптасуы орын алады.

Мұндай еңбекті көп қажет ететін жұмыс жеткілікті қаржыландыруды талап етеді,сондықтан осы бағытта экожүйелік қызметтерді экономикалық бағалаудың мәні одан да арта түседі. Жұртшылық пен мүдделі құрылымдарға биоалуантүрлілік пен ілеспе Экожүйелік қызметтер адамзаттың әл-ауқатын нығайтып қана қоймай, экономикалық даму мен кедейлікті азайтуға елеулі үлес қоса алады деген ой жеткізу өте маңызды. Экожүйелік қызметтердің экономикалық құндылығы туралы шынайы деректер ЕҚТА ұтымды басқаруына инвестициялаудан түскен шығындар мен пайданы көрсетеді.

Әдебиеттер тізімі

  1. Мыңжылдықтың табалдырығында экожүйелерді бағалау (ЭҰ). Экожүйелер және адамның әл-ауқаты: іскерлік орта және өнеркәсіп-мүмкіндіктер мен проблемалар / / ЭЫҰ халықаралық бағдарламасының ғылыми есебі. – Island Press, Washington DC, 2005. – С. 123-130.
  2. Биологиялық әртүрлілік туралы Конвенция [Электрон. ресурс]. – URL: http://www.cbd.int/undb / media / factsheets / undb-factsheets-ru-web.pdf (өтініш берген күні: 03.2014)
  3. Lucy Emerton, Elroy Value: Counting Ecosystems as Water Infrastructure. – World Conservation Union, 2002. – P. 88.
  4. Қарқаралы ұлттық паркінің мысалында ЕҚТА-ның экожүйелік қызметтеріне экономикалық бағалау жүргізудегі экожүйелік әдіс, Қазақстан [Электрон. ресурс]. – URL: www.ioer.de/fileadmin/internet/…/14.Muzhubayev-Kasachstan.pdf (өтініш берген күні: 07.2014)
  5. Сарсембаева М. ЕҚТА экожүйелік қызметін экономикалық бағалау: өзектілігі, әдісі және бағалау әдістері [Электрон. ресурс]. – 2013. – URL: www.guide.kz/files/BPNTS_Bishkek_Sarsembayeva.pdf (өтініш берген күні: 09.2014)
  6. Қазақстан Республикасының биологиялық әртүрлілік туралы бесінші ұлттық баяндамасы [Электрон. ресурс]. – URL: https://www.cbd.int/doc/world/kz/kz-nr-04-ru.doc (өтініш берген күні: 07.2014)
  7. Қазақстан Республикасы Президентінің 2013 жылғы 30 мамырдағы № Жарлығы Қазақстан Республикасының “жасыл экономикаға” көшуі жөніндегі тұжырымдама [Электрон. ресурс]. – 2013. – http://online.zakon.kz / Document/?doc_id=31399596 (өтініш берілген күні: 23.08.2014)
  8. Мағлұмат Экожүйелік қызметтер және экономика. – М.: “Типография ЛЕВКО” ЖШҚ, тұрақты даму институты / Ресей Экологиялық саясат орталығы, 2009. – с. 215-234.
  9. “Қазақстан Республикасын экологиялық аймақтандыру”ҒЗЖ есебі. – Астана: ҚР Қоршағанортамині” ҚОҚ АТО ” РМК, 2010.
  10. БҰҰ-ның “Global Biodiversity Outlook” есебі [Электрон. ресурс]. – URL: /global+biodiversity+outlook.ht.. (жүгіну күні: 10.2014)
  11. Robert Costanza et al. The global value of ecosystem services and natural capital / / Nature. – 1997. – Ed. 387. – 253-260.
  12. The Economics of Ecosystems and Biodiversity for those who determine the policy of the country and the world / / Report EEBR. – Print (Velzel + Hardt), Wesseling, Germany,
  13. Millennium Ecosystem Assessment. Ecosystems and Human Well-being / / Synthesis Peport. – Washington DC: Island Press, 2005. – 201-209.
  14. 2011-2020 жылдарға арналған Конвенцияның биоалуантүрлілігі бойынша стратегиялық жоспары [Электрон. ресурс]. – URL: www.fhc.kz/conventions/291/5479/ (өтініш берген күні: 08.2014)
  15. Kerchner C., Boumans R., Boykin-Morris The Value of Kol River Salmon refuge ‘ s Ecosystem Services / Report. – Wild Salmon Center, 2008. – pp. 221.
  16. Pagiola S., K. von Ritter, J. Bishop. Assessing the Economic Value of Ecosystem Conservation [Electronic source]. – 2004. – URL: https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/18391 (өтініш берген күні: 11.2014)

Автордың аты – жөні: Г. С. Сатбаева, Н. М. Анисимова