Адамзат әрдайым тәуелді және ауыл шаруашылығы мен оның өнімдеріне тәуелді болады. Алайда, шаруашылықты жүргізудің дәстүрлі қарқынды әдістері өнім шығарудың одан әрі өсуіне кедергі келтіріп қана қоймай, экологиялық жағдайды күрт нашарлатады және ауыл шаруашылығы өнімінің өзін ластайды. Негізгі ауыл шаруашылығы дақылдарының қарқынды индустриялық технологияларын енгізудің теріс салдары Батыста бұрын, ал Қазақстанда кейінірек пайда болды. Ауыл шаруашылығының дағдарысы көбінесе пестицидтерді қолданумен байланыстырады. Оларды пайдалану 40-шы жылдардан бастап АҚШ-та кем дегенде 10 есе өсті. Жыл бойы әлемде 4 млн.т. дейін пестицидтер қолданылады, олардың тек 1% – ы ғана мақсатқа жетеді. Жыл сайын әлемде пестицидтермен уланудың шамамен 0,5 млн.жағдайы тіркеледі. Осының барлығы қарқынды ауыл шаруашылығы тұжырымдамасы өзін-өзі сарқып, ауыл шаруашылығы өндірісін оңтайландыру қоршаған ортаны қорғаумен және ұтымды ресурстармен бірге жүзеге асырылуы тиіс екені айқын көрінеді. [1]

Қазақстан үшін бүгінгі экономикалық қиыншылықтар экологиялық таза технологияларды жаппай енгізуге көшу үшін алғышарттар жасаған жоқ. Химиялық тыңайтқыштарды, гербицидтер мен пестицидтерді қолдануды көздемейтін экологиялық егіншілік ақшаның өте жетіспеушілігін бастан кешірген қазақстандық фермерлер үшін тартымды болуы мүмкін. Қазіргі уақытта 80 жылдармен салыстырғанда өндірістің жалпы құлдырауына байланысты минералдық тыңайтқыштарды енгізу 8 есеге төмендеді, пестицидтерді жеткізу 3,4 есеге азайды. Тыңайтқыштар мен улы химикаттарды қолдану көлемінің қысқаруы су көздерінің, топырақтың, өсімдік шаруашылығы өнімдерінің ластануының айтарлықтай төмендеуіне әкеп соғады, сондай-ақ ауыл тұрғындарының денсаулығына пайдалы әсер етеді. Бар тәжірибе көрсеткендей, экологиялық таза технологияларды пайдалану сапасы жағынан ең жақсы өнім ғана емес, сонымен қатар шаруашылықтың қарқынды жүргізілуінен төмен түсімділік алуға мүмкіндік береді.

Өкінішке орай, Қазақстанда да, шетелде де осы мақсатта қолданылатын әдістемелердің көпшілігі жоғарыда көрсетілген талаптарға жауап бермейді. Осыған байланысты экологиялық тазалықты бағалау көбінесе формальды сипатқа ие. Зерттеулердің жоғары құны жалпы өнімнің жай-күйін тікелей бақылауды барынша азайту үрдісіне әкеледі. Сонымен қатар, экологияландыру жекелеген экологиялық шаруашылықтарды құруға біріктірілуі мүмкін емес,өйткені жер үсті топырақтарының, сулардың және атмосфераның жалпы ластануы ұлғайған кезде барлық күш-жігер ақырында нөлге теңестіріледі. Осылайша, халықты сапалы ауыл шаруашылығы өнімдерімен қамтамасыз етудің жаһандық проблемасын шешу үшін барлық аграрлық секторға кешенді көзқарас қажет. [2]

Табиғат пайдалану экономикасының үш бағыты бар. Біріншісі-қоршаған ортаны ластанудан қорғау экономикасы. Егер бұл ластанулар қалмаған болса, онда мәселе туындамас еді. Бірақ бір кәсіпорынның қалдықтары үлкен адамдардың денсаулығына нұқсан келтіруі мүмкін, басқа кәсіпорындардың шығындарын айтарлықтай арттыруы, адамдардың көші-қонына ықпал етуі және т. б.

Екіншісі-экологиялық-экономикалық. Өнеркәсіп табиғи ортадан оқшауланған жұмыс істей алмайды. Ол табиғи ресурстарды тұтынуы керек. Ал кез келген ресурстарды алу экологиялық тепе-теңдіктің жылжуына алып келеді. Белгілі бір шектерге дейін бұзылған тепе-теңдік табиғат өзін қалпына келтіреді. Біз осы шектерді дәл өлшей алмаймыз, бірақ білеміз: олар “қасқырлар мен қой бүтін”.

Екінші жағынан, ресурстарды шаруашылықтың бір саласы немесе басқа әлеуметтік-экономикалық маңыздылығы бірдей емес. Неге артықшылық беру керек? [3]. Міне, бір жағынан, өндіріс пен табиғат арасындағы, ал доғамен – ресурстарды көп қажет ететін экономикалық салалар арасындағы өзара қарым-қатынастарды оңтайландыру проблемасы туындайды.

Үшінші – бағалау бағыты. Табиғи ресурстардың бағасы қазір даусыз. Бірақ оны қалай анықтау керек? Ол әр түрлі орындарда және әр түрлі сападағы ресурстар үшін әртүрлі, оның жалпы экономикалық конъюнктурамен, еңбек ресурстарымен және басқа да әлеуметтік-экономикалық құбылыстармен қамтамасыз ету процестерімен өзара іс-қимылы қиын. Ресурстар өзара байланысты.

Ауадағы зиянды заттардың шоғырлануының артуы ластану аймағындағы негізгі қорлар мен материалдардың тез тотығуына, ауыл шаруашылығы дақылдарының түсімділігінің төмендеуіне, олардың қоректік және жемдік құндылығының азаюына, ормандар мен т. б. жай-күйінің нашарлауына әкеп соғады.

Су көздерінің ластануы ауыз су мен техникалық судың қажетті сапасын қамтамасыз етуге, балық шаруашылығының өнімділігін азайтуға, суармалы егіншілік және т. б. сапасының нашарлауына алып келеді.]

Ақырында, ең бастысы-денсаулыққа зиян келтірілетін зиян. Қарқынды ластану аймақтарында халықтың жоғары науқастануы жұмыс уақытын жоғалтуға және медициналық қызмет көрсетуге арналған шығыстардың және әлеуметтік сақтандыру бойынша төлемдердің артуына әкеп соғады.

Осылайша, табиғи ресурстарды экономикалық бағалау қажет. Бұл бағалау жүйесінің көмегімен салалар мен жекелеген кәсіпорындардың шығындары мен жұмыс нәтижелерін өлшеу жүзеге асырылады,халық шаруашылығын басқарудың барлық деңгейлерінде жобалық және жоспарлы шешімдер негізделеді. Бірқатар объективті (кейде субъективті) себептерге байланысты табиғи ресурстар негізінен іс-әрекет саласынан және экономикалық бағалау жүйесінен тыс болып шықты. Табиғи ресурстарды білмей, экономикалық бағалаусыз табиғи ресурстарды молықтыру, қорғау және ұтымды пайдалану жөніндегі іс-шараларға қоғамдық қаражаттың жұмсалуының шамасын экономикалық тұрғыдан негіздеу өте қиын.

Сол кезде осы табиғи ресурсты пайдалану әдісі туралы халық шаруашылығы ұстанымдарынан дұрыс шешім табу қиын емес (әрине, экономикалық есептеулердің арнайы ережелері мен тәсілдерін сақтай отырып). Егер табиғи игіліктердің экономикалық бағалаулары негізінде Табиғат пайдаланудың ақылдылығының тиісті нормативтері – өсіп тұрған орман үшін, су айдынындағы және т.б. су үшін төлем ставкалары әзірленсе, онда қабылданған шешім тек дұрыс емес, сонымен қатар кәсіпорын үшін шаруашылық жағынан тиімді болады.

Жоғарыда көрсетілгендей, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануды, жер қойнауын және қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз ету үшін табиғи ресурстардың саны мен сапасы туралы табиғи, физикалық деректер ғана емес, сондай-ақ құндық деректер де қажет. Бұл қоғамдық өндіріс тиімділігінің өндіріске тартылатын табиғи ресурстардың құндылығына тығыз тәуелділікпен негізделеді. Өз кезегінде қоғамдық өндіріс қоршаған ортаның жай-күйіне үлкен әсер етеді және ақын өндірістік-шаруашылық қызметінің нәтижесінде оған келтірілген залалды құндық мәнде бағалау маңызды.

Осы өзара әсерлерді жоспарлы экономикалық реттеу олардың қоғамдық өндірістегі рөлі мен пайдалылығын және қоғам үшін маңыздылығын объективті айқындауға мүмкіндік беретін табиғи ресурстарды құндық (ақшалай) бағалау негізінде ғана мүмкін болады. Табиғи көрсеткіштердегі бағалардан айырмашылығы ақшалай бағалау барынша икемділік пен әмбебаптыққа ие. Ол табиғи ресурстардың көлемін жалпы түрде бағалауға, олардың сапалық сипаттамаларындағы айырмашылықтарды ұстап тұруға және қажет болған жағдайда әр түрлі ресурстарды салыстыруға және жинақтауға мүмкіндік береді.

Ұзақ уақыт бойы Социалистік жағдайларда табиғи ресурстарды ақшалай бағалау мүмкіндігі жоққа шығарылды. Бұл табиғи ресурстар, әсіресе пайдалы қазбалар мен биосфера, Адам еңбегінің нәтижесі және сатып алу-сату заты болып табылмайтындығына және сондықтан құндық ақшалай бағасы болмайтындығына негізделген. Табиғи ресурстарды экономикалық (ақшалай) бағалаудың мұндай тәсілі іс жүзінде олардың пайдасыздығы мен тастандылығын бекітуді білдіреді, бұл заңсыз. Іс жүзінде бұл көптеген жағдайларда табиғи ресурстарды жыртқыштықпен пайдалануға және қоршаған ортаның едәуір ластануына алып келді.

Қазіргі уақытта табиғи ресурстарды ақшалай түрде экономикалық бағалауды жүзеге асыру қажет деп танылды. Бұл мәселені шешуге Қ. Г. Гофман үлкен үлес қосты.

Табиғи ресурстарды құндық (ақшалай) бағалау:

  • – табиғи ресурстарда жасалған ұлттық байлықтың көлемін сандық және сапалық анықтау;
  • – қабылданған шешімдердің нұсқаларын салыстыру, табиғи ресурстарды ұтымды (оңтайлы) пайдалану, тұтыну және қалпына келтіру көрсеткіштерін (болжамды, жоспарлы, жобалық) есептеу негіздемесі;
  • – ресурстарды игеру кезінде табиғаттағы залалды, оның салдарын және табиғатты қорғау іс-шараларының тиімділігін бағалау.

Табиғи ресурстарды экономикалық бағалау олардың тұтыну құнын сандық және сапалық өлшеуді білдіреді және осы ресурстың халық шаруашылық құндылығын айқындауды көздейді. Осы бағалаудың мақсаты қоғамдық өндірістің тиімділігін арттыру және халық шаруашылығы қажеттіліктерін жан-жақты қанағаттандыру мақсатында кәсіпорындар мен ұйымдарды осы ресурстарды ұтымды пайдалану мен қорғауға итермелейтін экономикалық ынталандырулар жасау болып табылады. Бұл қоғамдық өндіріс тиімділігінің оған тартылатын табиғи ресурстардың құндылығына тығыз тәуелділікпен байланысты.

Қоғамдық өндірісті дамытудың ұлғайып келе жатқан қарқыны табиғи ресурстарға, минералдық, сондай-ақ өсімдіктер мен жануарларға қажеттіліктің өсуін айқындайды, бұл қоршаған ортаға теріс экологиялық әсер етеді. Бұдан басқа, кәсіпорындар мен ұйымдардың өндірістік-шаруашылық қызметінің нәтижесінде қоршаған ортаның сапасы оның өндіріс қалдықтарымен ластануына байланысты нашарлайды.

Табиғи ресурстарды экономикалық бағалау оларды кеңінен пайдалануға байланысты барлық мүмкін болатын шығындарды ескеруге және өндірістің қоршаған ортаға экологиялық салдарын ақшалай түрде бағалауға мүмкіндік береді.

Табиғи ресурстарды экономикалық бағалау өзара байланысты екі міндеттерді шешуді көздейді: табиғи байлықтың халықтық-шаруашылық құндылығын құндық мәнде анықтау және нақты жағдайларда табиғат пайдалану жөніндегі іс-шаралардың нұсқаларын таңдау.

Табиғи ресурстарды пайдаланудың халық шаруашылық тиімділігіне сәйкес экономикалық бағалаудың мазмұны ақшалай бағалау шамасы ресурс көлемінің ұлғаюы кезінде экономикалық әсердің өсіміне немесе оның көлемі азайған немесе табиғи ресурстың сапалық сипаттамалары нашарлаған кезде азаюына байланысты болады.

Ауыл шаруашылығының экологиялық таза өнімдерін өндіру туралы айта келе, балалар мен диеталық тамақтануды алуға ерекше назар аудару керек. Дұрыс тамақтану саласындағы тұжырымдамада шикізатпен бірінші кезекте балалар өнімдерін өндіру жөніндегі кәсіпорындарды қамтамасыз ететін экологиялық таза аймақтар бөлу көзделеді. Балалар диеталық тамақтануына арналған өнімдерді жеткізетін шаруашылықтар экологиялық қауіпсіздік бойынша аттестациялануы және қолданылатын технологиялардың, шикізат пен өнімнің барлық түрлеріне сәйкестік сертификаттары мен гигиеналық паспорттары болуы тиіс. Мұндай шаруашылықтар орналасқан аймақта экологиялық таза өнімді технологиялық бақылау станциялары құрылуы тиіс. Өнімді қайта өңдеуге жіберу кезінде сертификатта ауыл шаруашылығы дақылдарының, жануарлар мен құстардың егістіктерін пестицидтермен өңдеудің номенклатурасы, тәсілдері мен мерзімдері көрсетіледі. Барлық жағдайларда балалар, емдік және диеталық тамақтануға арналған өнімдерді басқа пестицидтер мен ауыр металдар болған кезде құрамында аса қауіпті пестицидтердің қалдықтары жоқ жерлерде өндіруге рұқсат етіледі. [5]

Қоршаған ортаны және табиғи ресурстарды қорғау саласындағы таяу жылдарға арналған мынадай стратегиялық міндеттерді шешу қажет:

  • – су ресурстарының тапшылығын қысқарту, сумен жабдықтау деңгейін арттыру;
  • – қолданыстағы заңнаманы жетілдіру және халықаралық ынтымақтастықты дамыту;
  • – табиғатты пайдалану және қоршаған ортаны қорғау жүйесін оңтайландыру;
  • – қалдықтарды пайдалану деңгейін арттыру;
  • – экологиялық ағартуды қамтамасыз ету.

Әдебиет

  1. Тонкопий М. с-экономикалық табиғат пайдалану Алматы экономика – 2000 ж.
  2. Қаржы – экономикалық газеті № 8 (73) 15.04. 2002 ж.
  3. Биосфера. Экология. Табиғатты қорғау: акад редакциясымен анықтама құралы. К. М. СЫТНИКА Киев, Наукова Думка, 1987
  4. АӨК экология және қоршаған ортаны қорғау мәселелері. Алматы 1997 ж.
  5. Қазақстанның 2010 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспары.
Автордың аты-жөні: С. У. Абдибеков