Нарықтық өзгерістер, дүлей, бақыланбайтын даму процестері, Жаһандық экологиялық проблемалар елдің тұрақты экономикалық дамуын қамтамасыз ету-маңызды міндеттерді шешу үшін алғышарттар жасады. Орнықты даму идеясы әлеуметтік-экономикалық дамудың теңгерімділігіне қол жеткізуді және қоршаған ортаны сақтауды көздейді.

Өткен жылдар ішінде Қазақстанда ірі экономикалық өзгерістер мен құрылымдық қайта құру жүзеге асырылды. Елдің дамуын анықтайтын және тұрақты даму принциптеріне негізделген негізгі стратегиялық құжаттар әзірленді және қабылданды [1]. Атап айтқанда, Қазақстан планетада бірінші болып ядролық қарудан өз еркімен бас тартты; Орталық Азия, ТМД және оның Еуразиялық кеңістігі шеңберінде өңірлік қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету жөніндегі көптеген шаралардың бастамашысы болды. 1997 жылы республикада Стратегиялық жоспарлау тәсілдерін алғаш рет қолдана отырып, елдің 2030 жылға дейінгі ұзақ мерзімді Даму стратегиясы әзірленді және қабылданды, онда Қазақстанның дамуының басты басымдықтарының бірі қазақстандықтардың өмір сүру жағдайын жақсарту және деңгейін арттыру; қоршаған орта жай-күйінің сапасын тұрақтандыру; болашақ ұрпақ үшін табиғи ресурстарды сақтау айқындалған [1]. Бұдан басқа, Қазақстан Республикасы әлемдік қоғамдастықтың толыққанды қатысушысы бола отырып, 2000 жылы Нью-Йоркте БҰҰ Бас Ассамблеясында қабылданған мыңжылдық қарсаңында декларацияда қойылған міндеттерді, сондай-ақ 2002 жылы Йоханнесбургте тұрақты даму жөніндегі дүниежүзілік саммитте қойылған міндеттерді орындау жөнінде өзіне міндеттемелер қабылдады.

Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясына сәйкес ұлттық деңгейде 2015 жылға дейінгі индустриялық-инновациялық даму стратегиясы, Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы, Қазақстан Республикасында 2006 – 2016 жылдарға арналған Гендерлік теңдік стратегиясы қабылданды, Қазақстан Республикасының орнықты даму жөніндегі кеңесі, “Қазына” орнықты даму қоры, Еуразиялық даму банкі құрылды.

Экономикалық саясаттың жетекші басымдықтарының бірі елдің орнықты дамуын қамтамасыз ету, халықтың әл-ауқатын арттыру болып табылады. Елдің тұрақтылығын қамтамасыз етудің маңызды факторы отандық экономиканың жүйелілігін нығайту болып табылады. Шикізаттық бағыттан ауытқу тек қайта бөлу сатыларын ұлғайту, қосылған құн тізбектерін ұлғайту ғана емес, сонымен қатар шынайы кластерлерді құру, өзара байланысты өндірістерді ұлғайту негізінде ғана мүмкін болады. Ашық теңіздерге, ең арзан теңіз көлік дәліздеріне тікелей шыға алмайтын ел ретінде шикізатты едәуір көлемде шығаратын Қазақстан әлемге, серіктестерге өзінің өндірілмеген қосылған құнын “сыйлайды”. Соңғы онжылдықта шамамен 1 млрд.тонна шикізат тиеп, шамамен 100 млрд. шикізат-мұнай, кеннің жаңа”әділ” бағасымен ішінара өтелген. Сондықтан да отандық өнеркәсіп буындарын, жетіспейтін компоненттерді құру жөніндегі индустрияландырудың табандылықпен іске асырылатын бағдарламасы ерекше маңызды мәнге ие.

Осы қадамдардың қажеттілігіне, маңыздылығын түсіну Тәуелсіздік басында көрсетілді. Нұрсұлтан Назарбаев барлық үкіметтердің алдында экономиканың индустриялық өрлеуі мәселесін табанды түрде қойды. Искались тәсілдері, апробировались сол немесе өзге де нұсқалары. Индустрияландыру мәселелерін шешу кезінде жұмыс істемейтін отандық кәсіпорындардың Елеулі резервтері сақталғанын атап өткен жөн.  Ұзақ уақыт бойы олардың жұмысын қалпына келтіру әрекеті тиісті нәтиже берген жоқ. Импорт алмастыру бойынша алғашқы күш-жігер өзінің оң нәтижесін берді. Өйткені, экономика көлемінің өсуі кезінде елімізге көптеген жабдықтар мен материалдар әкеліне бастады,олардың көпшілігі елде өндіріле алды. Талдау көрсеткендей, 30 млрд. жыл сайынғы импортты шамамен 8-10 млрд.отандық шикізаттан отандық кәсіпорындарда өндіруге болады [2].

“Тұрақты даму” термині алғаш рет халықаралық Табиғат және табиғи ресурстарды қорғау одағы ұсынған 1980 жылы “Қоршаған ортаны қорғаудың дүниежүзілік стратегиясы” баяндамасында айтылды. Алайда, бұл термин Рио-де-Жанейроға танымал конференциядан кейін кең таралған. Конференцияда тұрақты даму тұжырымдамасы ұсынылды және бес құжат қабылданды, олардың негізгілері “Қоршаған орта бойынша Рио Декларациясы” және “XXI ғасырға арналған күн тәртібі” [3].

Жеке қаланың, өңірдің немесе тұтас мемлекеттің тұрақты дамуы экономикалық өсуді қамтамасыз ететін, қоршаған ортаға экологиялық жүктемені төмендететін және қоғамның қажеттілігін барынша ықтимал дәрежеде келесі ұрпаққа зиян келтірмей қанағаттандыратын дамуды болжайды.

Тұрақты даму ұғымының ең маңызды аспектілері экономикалық, экологиялық және әлеуметтік болып табылады.

Жұмыссыздық деңгейі, халықтың көші-қоны, демография, жан басына шаққандағы ЖІӨ, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының даму көрсеткіштері, экология және халықтың денсаулығы сияқты көрсеткіштер тұрақты дамудың индикаторлары болып табылады.

Тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстан экономикасындағы нарықтық өзгерістердің қорытындыларын бағалай отырып, ең алдымен орнықты әлеуметтік-экономикалық дамудың қазақстандық моделін қалыптастыруға біртіндеп және кезең-кезеңмен көшуді атап өту қажет.

Нарықтық қайта құруларды жүргізудің бірінші кезеңін 1992 жылдан 1997 жылға дейін шартты түрде анықтауға болады. Осы кезең кезінде қазақстандық қоғамның бөлу әкімшілік-командалық жүйеден жеке меншік пен бәсекелестікке негізделген нарықтық қатынастарға көшу процесі болды.

Қазақстанның нарықтық экономикасы бар Тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасуы өмір салтының түбегейлі өзгеруі, ойлау және іс-қимылдар есебінен болды. Нарықтық қайта құрулардың бастапқы сатысында (1992-1994 жылдар) Үкіметтің қызметі экономиканы ырықтандыруға және нарықтық қатынастардың заңнамалық және институционалдық базасын құруға, нарықты тұтыну тауарларымен толтыруға бағытталған.

Қазақстандық экономика тауар-ақша қатынастары құрылымының бұзылуына, бәсекеге қабілеттіліктің төмен деңгейіне, ақша-кредит және кеден саясатын жүргізу дағдыларының болмауына байланысты терең дағдарыс жағдайында реформалана бастады. Елде нығайтылған мемлекеттік шекара, Қарулы Күштер, дипломатиялық қызмет және басқа да институттар болмаған. Осының бәрін тиісті қаражат есебінен құру талап етілді. Бұл жағдайда ауысу процесінің бірқалыпты және бірізділігін қамтамасыз ету өте қиын болды.

Қазақстан экономикасын дамытудың екінші кезеңі “Қазақстан-2030″Даму стратегиясы қабылданғаннан кейін 1998 жылдан басталды. Осы құжаттың қабылдануымен ұзақ мерзімді мақсаттар мен даму басымдықтарына қол жеткізу жөніндегі, елдің тұрақты дамып келе жатқан экономикасын құру жөніндегі жасампаз процесс басталды.

Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының аталған кезеңдері әртүрлі әлеуметтік-экономикалық үрдістер кезінде болды.

Әлеуметтік-экономикалық қайта құрулардың бірінші кезеңінде экономика терең өндірістік-қаржылық дағдарыс кезеңінде болды, бұл дамудың барлық бағыттарына кері әсерін тигізді және қоғамда тез, кейде қолайсыз шешімдер қабылдауды талап етті.

Екінші кезеңде экономика дамуының жоғары қарқынының үрдісі байқалады,ал қоғамдық қатынастарды қайта құру процесі қоғамда оң қабылданатын неғұрлым тиімді шешімдер қабылдау мақсатында Үкіметтің әлеуметтік экономикалық саясатын терең пысықтауды талап етеді.

Қазақстан үшін Атырау өңірінің орнықты дамуы ерекше маңызға ие, өйткені мұнда мұнай мен газдың үлкен қоры шоғырланған және көмірсутек ресурстарын игеруге айтарлықтай инвестициялар салынғандықтан ғана емес, бұл Каспий маңы аймағы халқының және Қазақстан халқының өмір сүру сапасын жақсартуға мүмкіндік беруі тиіс, сонымен қатар Атырау қаласы ірі ішкі су қоймасының жағалауындағы аймақта орналасқандықтан және ақылсыз экологиялық саясат кезінде бұл теңіз ортасының ластануының өсуіне әкеп соқтыруы және теңіз экожүйесі, ақыр соңында адамдардың әл-ауқатына теріс әсер етеді.

Қазіргі кезде негізгі ұлттық идея объективті қажеттілік болып табылатын және қазақстандықтардың туған өлкенің гүлденуі, оның мәдениетін, табиғатын, денсаулығы мен республиканың әрбір азаматының амандығын сақтау туралы арманын іске асыруға айналуы мүмкін елдің орнықты дамуын қалыптастыру идеясы болуы тиіс. Сондықтан экономикалық, әлеуметтік және экологиялық өлшемдердің теңгеріміне қол жеткізілетін даму моделін әзірлеу перспективалы болып табылады.

Тұрақты даму ұғымы, менің ойымша, мынадай ережелерді қамтуы тиіс:

  1. экономика мен экологияның теңгерімділігі, яғни адамзат өзінің шаруашылық, өндірістік немесе экономикалық қызметінің нәтижесінде қоршаған ортаны бұзуды тоқтататын осындай дамуға қол жеткізу;
  2. халықтың экономикалық даму беретін ресурстарды барынша пайдалануды көздейтін экономикалық және әлеуметтік салалардың теңгерімділігі. Кірістерді әділ бөлуді қамтамасыз ету және экономикалық теңсіздікті қысқарту;
  3. ағымдағы даму міндеттерін шешумен байланысты міндеттерді шешу ғана емес, сонымен қатар перспективаға да, сондай-ақ қазіргі ұрпаққа ғана емес, болашақ ұрпаққа да бағытталған міндеттерді шешу.

Елдің орнықты әлеуметтік-экономикалық дамуы кешенді проблема болып табылады, сондықтан орнықты дамудың қазақстандық моделі елдің қоғамдық және шаруашылық кешендерінің негізгі салаларын қамтитын мынадай ерекше модельдерді қамтуы тиіс:

  • – тұрақты экономикалық өсудің оны ынталандырудың қажетті тетігі бар макромодельі;
  • – меншік қатынастарының моделі;
  • – қоғамның әлеуметтік даму моделі;
  • – жұмыспен қамту және еңбек нарығының моделі;
  • – инновациялық-технологиялық даму моделі;
  • – әлемдік экономикалық қатынастарға қатысу моделі;
  • – аймақтық экономикалық жүйелердің тиімді қызмет ету моделі;
  • – тиімді және экологиялық қауіпсіз жер қойнауын пайдалану моделі.

Өңірлік саясаттың экономикалық саласы табиғи-ресурстық әлеуетті, қаржылық және материалдық ресурстарды ескере отырып, өңір аумағында өндірістің тиімділігін арттыруды, шағын және орта бизнесті, экспортты, инвестициялық белсенділікті және т. б. дамытуды және қолдауды ескереді.

Өңірлік әлеуметтік саясаттың басты мақсаты халықтың өмір сүру деңгейін арттыру және жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету болып табылады.

Өңірлік саясаттың әлеуметтік компоненттері Халықты әлеуметтік қорғауға және қолдауға, әлеуметтік инфрақұрылым объектілерін тиісті жағдайда дамытуға және қолдауға бағытталуы тиіс.

Өңірлік саясаттың экологиялық саласының негізгі бағыттары өндірістік күштерді экологиялық негізделген және қауіпсіз орналастыру; табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану; аумақтық проблемаларды шешу кезінде экожүйелердің табиғи дамуын қамтамасыз ету, табиғи кешендерді сақтау және қалпына келтіру; қоршаған ортаны қорғау және табиғат пайдалану саласындағы басқаруды жетілдіру болуға тиіс.

Тұрақты даму тұжырымдамасын іс жүзінде іске асыру қандай да бір елдің немесе жеке өңірдің дамуы тұрақты даму қағидаттарына қаншалықты сәйкес келетінін бағалауға әдістемелік тәсілдерді әзірлеуді талап етті. Тұрақты даму индикаторларын әзірлеу қажеттілігі “21 ғасыр Күн тәртібінде” атап өтілді. 1996 жылы БҰҰ Тұрақты даму жөніндегі комиссиясы бірінші редакцияда көрсеткіштер жиынтығын (өлшемдер мен индикаторлар) ұсынды, олар бойынша ел немесе өңір деңгейінде дамуды бағалауға болады.

Әлемдік экономиканың құлдырауынан кейін 2009 жылы 2010 жылдан бастап Халықаралық ұйымдардың болжамдары бойынша экономикалық белсенділіктің біртіндеп артуы күтіледі. Сонымен қатар, әлемдік экономиканың құлдырауы ХВҚ өте терең бағаланғандықтан, көтерілу баяу болады [4].

Елдердегі дағдарысқа қарсы белсенді шаралар қаржы жүйесіне деген сенімді қалпына келтірумен үйлескенде өсуді жеделдетуге ықпал етуі мүмкін.

Орта мерзімді кезеңде әлемдік қаржы дағдарысынан туындаған жаһандық қаржы нарықтары түзетіледі, тәуекелдерді азайту мақсатында әлемдік капиталды қайта бөлу орын алады.

Орта мерзімді кезеңде теңгерімді экономикалық өсудің негізі инвестициялық процесті де, тұтынушылық белсенділікті де ынталандыру болып табылады.

2010 – 2014 жылдары инвестициялардың өсу қарқыны жылына орташа 3,6 % құрайды. Бұл белсенді технологиялық жаңғыртуды жүргізуге мүмкіндік беретін негізгі капиталды жинақтаудың барынша жоғары өсуін қамтамасыз ететін болады.

Тұтыну өсімі 2010-2014 жылдары орташа 2,6 % құрайды. Бұл ретте мемлекеттік тұтыну үй шаруашылықтарын тұтынумен салыстырғанда жоғары қарқынмен өсетін болады.

Жалпы Үкімет ЖІӨ компоненттерінің өсуінің келесі параметрлерін қамтамасыз етеді [4].

1-кесте

 

Тиісінше алдағы орта мерзімді кезеңге арналған фискалдық саясат Мемлекеттік тұтыну мен инвестициялардың көрсетілген параметрлерін қамтамасыз ету қажеттілігіне сүйене отырып құрылатын болады.

2010-2014 жылдары нақты ЖІӨ-нің өсу қарқынының 2010 жылғы 2,4% – дан 2014 жылы 3,9% – ға дейін біртіндеп ұлғаюы болжануда. 2010-2014 жылдары ауыл шаруашылығының жалпы өнімі көлемінің орташа жылдық өсімі 4,0% құрайды [4].

2010-2014 жылдары өнеркәсіп өнімінің көлемі жылына орта есеппен 3,4 % – ға өседі.

Өнеркәсіп өндірісі көлемінің өсуіне тау-кен өндіру, сондай-ақ өңдеу секторында өндіріс көлемінің ұлғаюы ықпал ететін болады.

Мұнай және газ конденсатын өндіру көлемі 2009 жылғы 75,0 млн.тоннадан 2014 жылы 85,0 млн. тоннаға дейін ұлғаяды.

Өнеркәсіп өндірісін ұлғайту құрылыс және көлік қызметтері көлемінің өсуіне ықпал ететін болады.

Құрылыс көлемінің өсу қарқыны 2010 жылғы 1,0% – дан 2014 жылы 3,7% – ға дейін, көлік қызметтері тиісінше 1,7% – дан 4,0% – ға дейін өсуі болжануда.

1 сурет – 2010-2014 жылдарға жан басына шаққандағы ЖІӨ болжамы [4] болжам бойынша байланыс қызметтерінің көлемі орташа есеппен жылына 5,8% – дан астам деңгейде өсетін болады. 2014 жылға қарай жан басына шаққандағы ЖІӨ болжам бойынша 10 мың АҚШ долларын құрайды [4].

Басымдықтар ретінде экономикалық өсудің тұрақты қарқынын қалпына келтіру және кейіннен қолдау саясатын жүргізу халық өмірінің сапасы мен әлеуметтік стандарттарын тұрақты арттыруды көздейді.

Жұмыссыздық деңгейінің 2010 жылғы 7,6% – дан 2014 жылға қарай 7,0% – ға дейін төмендеуі болжануда.

Жағдай жақсарған жағдайда – шикізат ресурстарына әлемдік бағалардың едәуір өсуі, сыртқы қарыздарға қол жеткізу ашылған жағдайда елге шетел валютасының ағыны, бюджет түсімдері мен шығыстары ұлғаяды, бұл өз кезегінде, қайта “экономиканың қызып кетуіне”, инфляция деңгейінің артуына әкеп соғуы мүмкін, сондай-ақ теңгенің айырбас бағамына нығайту жағына қысым көрсететін және шикізаттық емес экспорттың бәсекеге қабілеттілігін төмендетуге ықпал ететін болады.

Бұл жағдайда мынадай шаралар қабылдау қажет:

  • – артық өтімділікті және ақша эмиссиясын стерилизациялау;
  • – Ұлттық қордағы жинақтарды ұлғайту;
  • – фискалдық саясатты қатаңдату (бюджет шығыстарын ЖІӨ-нің номиналды өсу қарқынынан төмен деңгейге дейін қысқарту));
  • – ақша-кредит саясатын қатаңдату (ең төменгі резервтік талаптар тетігі және реттеуші мөлшерлемелер арқылы);
  • – Ұлттық банктің халықаралық резервтерін ұлғайту;
  • – Сыртқы қарыз алумен байланысты банк секторының тәуекелдерін шектеу. Банк кредиттеуіне неғұрлым тәуелді экономика секторларында қайта “қызып кету” ықтималдығына байланысты капитал ағындарын шектеу және әртараптандыру және экономика салаларын құрылымдық реттеу жөніндегі шараларды көздеу қажет.

Қазақстан экономикасы 20 жыл ішінде өтті, әлемдік экономикаға қомақты үлес қосып, халықтың әл-ауқатының өсуіне жағдай жасады, оның тұрақтылығына сенімді нығайтты. Қазіргі уақытта ел экономиканы жаңғырту бойынша ауқымды бағдарламаларды жүзеге асыруда, бәсекеге қабілеттілікті арттыру, әлеуметтік бағыттылықты күшейту бойынша тиімді шаралар қабылдауда. Тәуелсіздік тарихы еліміз қиындықтарды еңсеріп, ұлы мақсаттар қойып, оларға табысты қол жеткізе алатынын көрсетті. Бұл болашақта біздің лайықты дамуымыздың кепілі болып табылады [2].

Қазақстанда қазірдің өзінде ел деңгейінде Тұрақты даму индикаторларын әзірлеу тәжірибесі бар, оған сәйкес экономикалық, әлеуметтік және экологиялық саланы сипаттайтын 60 индикаторды пайдалану ұсынылды. Өңірлік жүйелер үшін де жеке индикаторлар әзірленуі мүмкін. Өңірлік индикаторлар жүйесін әзірлеу өңірдің негізгі ерекшеліктерін сипаттаудан және олардың әлеуметтік-экономикалық даму бағыттарының басымдығын бөлуден басталуы тиіс. Өңірлік индикаторлар жүйесі ұлттық стандарттар мен нормалармен келісілуі және орнықты дамудың үш саласын: экономикалық, әлеуметтік және экологиялық қамтитын болуы тиіс.

Бірқатар экономистердің пікірінше, өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуының маңызды индикаторларының қызметін атқаратын көрсеткіштер жүйесіне қосу қажет[ 5]:

  • – тауарлар мен қызметтерді өндіру процесін сипаттайтын “жалпы өңірлік өнім” көрсеткіші;
  • – аймақ аумағында тауарлар мен қызметтерді түпкілікті пайдалануды сипаттайтын “үй шаруашылықтарын нақты түпкілікті тұтыну” көрсеткіші. Бұл көрсеткіш әл-ауқат деңгейін зерттеу тұрғысынан маңызды;
  • – кірістердің пайда болу шотының көрсеткіштері (жалдамалы қызметкерлердің еңбекақысы, өндіріске салынатын таза салықтар, экономиканың жалпы пайдасы және жалпы аралас кірістер).

Жоғарыда атап өтілгендей, индикаторлар әлеуметтік-экономикалық ахуалдың тұрақты даму қағидаттарына сәйкестігін анықтауға мүмкіндік береді. Алайда, белгілі бір жағдайға әкеп соғатын себептерді анықтау үшін орнықты дамуға көшудің экономикалық, әлеуметтік және табиғи факторларын талдау қажет.

Демек, Қазақстандағы саяси қайта құрулар барысы қоғамның демократиялануына қатысты біздің мемлекет басшылығының ұстанымы-бұл үдерістің өсіп келе жатқан әл-ауқаты мен азаматтық қоғам институттарының пайда болуы аясында біртіндеп дамуы тиіс екенін атап өткен жөн. Сондықтан біздің еліміздегі экономикалық реформалар демократиялық өзгерістердің басында қойылды.

Жаңа Қазақстанды құруда біз қолда бар институттарды бейімдей және түрлендіре отырып, сондай-ақ ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып, жаңаларын құра отырып, үдемелі жүруге тырыстық.

Тәжірибе көрсетіп отырғандай, мемлекет құрылысына мұндай тәсіл негізді болып, оң нәтиже берді. Қазақстан саяси өмірді ырықтандыруда белгілі бір нәтижелерге қол жеткізді. Демократиялық институттардың, саяси плюрализм мен демократияның дамуы дәйекті түрде жүріп жатыр.

Қазақстанда экономиканың шикізат емес секторларын дамытуды көздейтін 2015 жылға дейінгі елдің индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы іске асырылуда, түрлі салаларда мақсатты Мемлекеттік бағдарламалар табысты орындалуда. Бұл: тұрғын үй және жол салу; ауылды дамыту; жаңа астана құрылысы – Астана қаласы; Денсаулық сақтау және басқа да бірқатар бағдарламалар.

Осылайша, өңірлік жүйелердің тиімді жұмыс істеу моделін іске асырудың бүкіл тетігі барлық өңірлердің күш-жігерін біріктіру кезінде елдің орнықты экономикалық дамуы негізінде бүкіл халықтың әл-ауқатын арттыруға бағынуға тиіс. Яғни, тетік өмір сүру аумағына қарамастан белгілі бір өмір сапасына кепілдік беретін теңгерімді өңірлік дамуды қамтамасыз етуге тиіс, сондай-ақ халықтың кірістеріндегі, жұмыссыздық деңгейіндегі, әлеуметтік инфрақұрылымдағы, көлік желісіндегі, коммуникациялардағы, қоршаған ортаның жай-күйіндегі және т. б. өңіраралық айырмашылықтарды теңестіруді көздеуі тиіс.

Бүгінгі күні Қазақстан Республикасында негізінен экономикадағы құрылымдық реформалар аяқталды: Мемлекеттік меншікті жекешелендіру жүзеге асырылды; дамыған нарық стандарттарына барабар шаруашылық орта қалыптасты. Қазақстан ТМД-ға қатысушы алғашқы мемлекеттердің қатарында нарықтық экономикасы бар дамыған ел деп танылды.

  1. Н. Назарбаев Қазақстан-2030: Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының жақсаруы. Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы-Алматы:Білім, 1997-256б.
  2.  Р. Алшанов” Казахстанская правда ” Қазақстан экономикасы 20 жылдағы: жаһандану жағдайындағы тұрақты даму, 12.12.2011 ж.
  3. ХХІ ғасырға күн тәртібі. БҰҰ-ның Рио-де-Жанейродағы Қоршаған орта және даму жөніндегі конференциясы, 1992-237қ.
  4. Қазақстан Республикасының 2010-2014 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық даму болжамы (екінші бөлім). 2010-2014 жж. даму факторлары мен шарттары
  5. Мағлұмат Абенова Д. Т. аймақ экономикасының тұрақты дамуы: мәні, көрсеткіштері және факторлары/ / ҚазЭу хабаршысы.-2005 – №5-С. 238-243.

Автордың аты-жөні: Р. М. Ашимова