Зерттеудің мақсаты – жасыл экономиканы қалыптастырудың жай-күйі мен ерекшеліктерін сипаттау және талдау және оны республиканың қазіргі заманғы әлеуметтік-экономикалық дамуының бірқатар өткір мәселелерін шешуге қабілетті тұрақты даму тетіктерінің бірі ретінде негіздеу.

Әдіснама – зерттеу жүргізу кезінде салыстырмалы талдау, жүйелік және логикалық талдау әдістері, дедукция, бақылау, сараптамалық бағалау қолданылды.

Төлдаралығы/құндылығы  авторлар Қазақстан Республикасының орнықты дамуын қамтамасыз ету контекстінде жасыл экономиканы қалыптастырудың институционалдық аспектілеріне терең талдау жүргізді. Алынған нәтижелер орнықты даму проблемаларын шешу және елдің жасыл экономикаға көшуін іске асыру тетігін жетілдіру үшін нормативтік құжаттарды әзірлеу кезінде, сондай-ақ мемлекеттік билік және басқару органдарының практикалық қызметінде пайдаланылуы мүмкін.

Қорытынды – қазіргі жағдайда тұрақты даму дамудың жалғыз қолайлы тұжырымдамасы болып табылады. Оған көшу экономикалық тиімділікті, әлеуметтік әділдікті және қоршаған ортаның тұрақтылығын қамтамасыз ететін деңгейге дейін табиғи экожүйелерді кезең-кезеңмен қалпына келтіруді болжайды. Елдің орнықты дамуының негізгі құралы “жасыл экономика” болып табылады. “Жасыл экономика” тұжырымдамасы тұрақты дамудың алғышарты ретінде қазіргі қазақстандық экономикадағы институционалдық қайта құрулар призмасы арқылы ашылған. Республиканың “жасыл экономикаға” көшуін іске асырудың мәні, қағидаттары мен құралдары анықталды.

Кіріспе

Жаһандық қауіпсіздік жүйесінің ажырамас бөлігі орнықты дамудың ұлттық экономикалардың тұрақтылығы мен орнықтылығы проблемаларымен өзара байланысы проблемаларын қамтитын орнықты даму тұжырымдамасы болып табылады. Тұрақты дамудың негізгі мақсаты ұзақ мерзімді перспективада экономикалық өсуді, әлеуметтік тұрақтылықты және экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз ету болып табылады. Бұл компоненттер арасындағы үйлесімді келісім соңғы уақытта Қазақстанда және бүкіл әлемде аса назар аударылатын жасыл экономика тұжырымдамасының көмегімен қамтамасыз етіледі. Қазіргі уақытта жасыл экономиканы дамытудың проблемалары мен перспективалары тұрақты даму парадигмалары ретінде ғалымдардың, сарапшылардың, саясаткерлердің жіті назарында болып отыр, бұқаралық ақпарат құралдарында, мемлекеттік органдар өкілдерінің сөздерінде, монографияларда, ғылыми мақалаларда және басқа да жарияланымдарда өте жиі жарияланады.

Зерттеудің негізгі бөлігі

Жаһандану және әлемдік экономикаға интеграциялану процестері тұрақты даму саласында белсенді саясат жүргізуді талап етеді. “Тұрақты даму” ұғымы (ағылш. sustainable development) алғаш рет 1980 жылы Халықаралық табиғат және табиғи ресурстарды қорғау одағы ұсынған “Қоршаған ортаны қорғаудың дүниежүзілік стратегиясы” баяндамасында қолданылды. Алайда, бұл термин 1987 жылы Қоршаған орта және даму жөніндегі халықаралық комиссия “Біздің ортақ болашағымыз” атты баяндаманы жариялағаннан кейін кеңінен таралды, онда тұрақты дамудың мынадай анықтамасы берілген – “бұл қазіргі уақыттың қажеттілігін қанағаттандыратын, бірақ болашақ ұрпақтың өздерінің қажеттіліктерін қанағаттандыру қабілетіне қауіп төндірмейтін даму”. Сондай-ақ комиссияның баяндамасында «қоршаған орта үшін қауіпсіз экономикалық дамудың жаңа кезеңіне» – әлеуметтік-экономикалық дамудың осындай моделін білдіретін тұрақты дамуға үндеу айтылды, бұл ретте болашақ ұрпақтың табиғи ресурстардың сарқылуы мен қоршаған ортаның тозуына байланысты осындай мүмкіндіктерден айырылмауы үшін адамдардың қазіргі буынының өмірлік қажеттіліктерін қанағаттандыруға қол жеткізіледі” [1].

1992 жылы Рио-де-Жанейрода БҰҰ қамқорлығымен тұрақты дамуға қол жеткізу қағидаттары тұжырымдалған даму және қоршаған орта бойынша конференция өтті, онда тұрақты дамуға қол жеткізу қағидаттары тұжырымдалды. Конференцияның ең үлкен жетістігі – қоршаған орта мен даму проблемалары бұдан былай жеке-жеке қарастырыла алмайтындығын мойындау болды. Тұрақты дамуға көшу табиғи экожүйелерді адамдардың қазіргі және болашақ ұрпақтарының қажеттіліктерін іске асыруды қамтамасыз ететін деңгейде, экожүйелердің өздерінің (тұтастай алғанда бүкіл экосфера) орнықтылығын бір мезгілде сақтай отырып сақтау дегенді білдіреді. Осы конференцияда бес құжат қабылданды, олардың ішінде “Қоршаған орта бойынша РИО Декларациясы” және “XXI ғасырға арналған күн тәртібі” басты құжаттар болып табылады. “XXI ғасырға арналған күн тәртібіне” сәйкес әлемнің барлық елдерінің үкіметтері тұрақты дамудың ұлттық стратегиясын – Жергілікті күн тәртіптерін әзірлеуге тиіс 21 [2].

Осыған байланысты, Қазақстанда тұрақты дамуға қол жеткізу бойынша бірқатар шаралар қабылданды: республика “Еуропа үшін қоршаған орта” және “Азия үшін қоршаған орта және тұрақты даму” процесінің белсенді қатысушысы болып табылады, Қоршаған ортаны қорғау бойынша Аймақтық Орталық Азия іс-қимыл жоспарын дайындауға қатысады, орнықты дамудың Орталық Азия стратегиясын дайындау процесін белсенді қолдайды [3]. Елде Қазақстан Республикасының орнықты даму жөніндегі кеңесі және “Қазына” орнықты даму қоры” АҚ құрылды. Бұдан басқа, тұрақты даму саласындағы саясатты жандандыруға бағытталған мынадай құжаттар бекітілді:

  • “Қазақстанның 2030 жылға дейінгі Даму стратегиясы” (1997), ол елдің тұрақты дамуының жеті негізгі басымдықтарын көздейді: экономикалық өсу, денсаулық, Қазақстан азаматтарының білімі мен әл-ауқаты, энергетикалық ресурстар, инфрақұрылымды дамыту (әсіресе көлік және байланыс), кәсіби үкімет [4];
  • “Қазақстан Республикасының индустриялық-инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарға арналған стратегиясы” (2003) экономиканы әртараптандыру және жаңғырту, өнімнің бәсекелі түрлерін өндіру және экспортты өсіру үшін жағдай жасау, сондай-ақ дамудың шикізаттық бағыттарынан ауытқу негізінде елдің тұрақты дамуын қамтамасыз етуге бағытталған [5];
  • “Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы” (2003), оның басты бағыты Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету және елдің орнықты экологиялық дамуы жөніндегі мемлекеттік шаралар кешенін айқындау болып табылады [6];
  • “Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті елу елдің қатарына кіру стратегиясы” (2006), тұрақты даму қағидаттарын пайдалана отырып, ұлттық тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің бәсекеге қабілеттілігін арттыру есебінен халықаралық нарыққа шығу үшін өңірлік және жаһандық экономиканың артықшылықтарын пайдалануға бағытталған [7];
  • “Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі аумақтық даму стратегиясы” (2006) аймақтық және әлемдік экономикада бәсекеге қабілетті мамандандыруды қалыптастыру, экономикалық әлеуетті ұтымды кеңістікте ұйымдастыру және халықты таратып орналастыру негізінде елдің орнықты дамуын және халықтың қолайлы өмір сүруін қамтамасыз етуге бағытталған [8];
  • “Қазақстан Республикасының 2007-2024 жылдарға арналған орнықты дамуға көшу тұжырымдамасы” (2006), ұзақ мерзімді перспективада өмір сүру сапасын арттыру және елдің бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету негізі ретінде республика дамуының экономикалық, әлеуметтік, экологиялық және саяси аспектілерінің теңгеріміне қол жеткізуге бағытталған [9];
  • “Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі” (2007), ол қоршаған ортаны қорғау жөніндегі жоспарларды ынталандырудың экономикалық тетіктерін пайдалануды көздейді, жергілікті және орталық биліктің міндеттері мен есептілігін, сондай-ақ табиғатты қорғау іс-шараларына жұртшылықтың қатысу нысандарын анықтайды [10];
  • “Қазақстан Республикасын үдемелі индустриялық-инновациялық дамыту жөніндегі 2010-2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарлама” (2010), ол әртараптандыру және оның бәсекеге қабілеттілігін арттыру арқылы экономиканың тұрақты және теңгерімді өсуін қамтамасыз етуге бағытталған [11];
  • “Қазақстан – 2050 “Стратегиясы”. Қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты” (2012), оның шеңберінде елдің ұзақ мерзімді тұрақты дамуының негізгі бағыттары айқындалған [12]. 2012 жылы Рио-де-Жанейрода БҰҰ Тұрақты даму жөніндегі (“Рио+20”) кезекті конференциясы өтті. Конференцияда тұрақты даму тұжырымдамасы механизмдерінің бірі жасыл экономиканы қалыптастыру болып табылатыны атап өтілді.

БҰҰ-ның Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасымен жасыл экономика ” адамзаттың әл-ауқатын жақсартуға және қоршаған ортаның өзгеруінен және экологиялық ресурстардың жетіспеушілігінен болатын қауіп-қатерлерді айтарлықтай қысқарту арқылы әлеуметтік теңдікке бағдарланған экономика… Жасыл экономика орнықты дамудың негізі болып табылады” деп анықталады [13]. Жасыл экономиканың басты мақсаты экожүйелердің маңыздылығын және олардың ұлттық және жаһандық экономикадағы орнын түсіну болып табылады. Жасыл экономика сарқылуға ұшыраған ресурстарды үнемді тұтынуға және сарқылмайтын ресурстарды ұтымды пайдалануға бағытталған.

Жасыл экономиканың өзіндік ерекшеліктері болып табылатындар:

  • табиғи ресурстарды тиімді пайдалану;
  • табиғи капиталды сақтау және ұлғайту;
  • қоршаған ортаның ластануын азайту;
  • төмен көміртекті шығарындылар;
  • экожүйелік қызметтер мен биоалуантүрліліктің жоғалуын болдырмау;
  • табыстың және жұмыспен қамтудың өсуі [14].

Жасыл экономика тұжырымдамасы келесі қағидаттарды пайдалануға негізделеді:

  • өнімнің барлық өмірлік циклі ішінде қоршаған ортаға әсерді бір мезгілде азайту кезінде тауарлар мен қызметтердің пайдалы қасиеттерін барынша арттыруды болжайтын экотиімділік қағидаты;
  • ресурс үнемдеу қағидаты табиғи ресурстарды сақтау қажеттілігін ескере отырып, басқару шешімдерін қабылдауды болжайды;
  • бірлік қағидаты даму процесіне қатысатын ұлттық экономиканың барлық субъектілерінің іс-қимылдарының келісімділігін болжайды;
  • сектораралықтық қағидаты қоғамның әртүрлі секторлары өкілдерінің шешім қабылдау процесіне тартылуын білдіреді [15].

Қазақстанда алғаш рет жасыл экономикаға көшу қажеттілігі 2012 жылы Президент Н.Ә. Назарбаевтың “Қазақстан – 2050″ Стратегиясы. Қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты” атты Қазақстан халқына Жолдауында айтылды. Президент өз сөзінде: “…Барлық дамыған елдер баламалы және “жасыл” энергетикалық технологияларға инвестицияны ұлғайтуда. 2050 жылға қарай алғанның өзінде оларды қолдану барлық тұтынылатын энергияның 50%-на дейін өндіруге мүмкіндік береді. Көмірсутекті экономикасының дәуірі бірте-бірте өз аяқталып келе жатқаны анық… 2013 жылы «Жасыл көпір» халықаралық ұйымын құруды, сонымен қатар, Алматының маңындағы төрт серіктес қалада Green4 жобасын іске асыруды бастауды ұсынамын. Елдің “жасыл” даму жолына көшуіне Астанадағы алда тұрған ЭКСПО – 2017 көрмесі қуатты серпіліс беруі тиіс…” [12].

Ұлт көшбасшысы Н.Ә. Назарбаев ұсынған баламалы өсу идеясы – экономиканың, энергия үнемдеудің және жасыл экономиканың өсуі – біздің республикада жаңғырту проблемасын шиеленістіреді. Әңгіме тек техникалық және технологиялық жаңғырту туралы ғана емес, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық жаңғырту туралы да болып отыр. Жасыл экономикаға көшу үшін ұлттық экономиканы трансформациялаудың, құрылымдық-технологиялық өзгерістердің және жаңа экономикалық модельдің қалыптасуының ұзақ кезеңі қажет болады. Жаңа экономикалық стратегия экспорттық-шикізат моделінен кетуге, ал жасыл экономикаға көшу – республиканың орнықты дамуын қалыптастыруға бағытталуы тиіс.

  • 2013 жылғы мамырда “Қазақстан Республикасының “жасыл экономикаға” көшуі жөніндегі тұжырымдама” бекітілді, ол ел халқының әл-ауқаты мен өмір сүру сапасын арттыру, сондай-ақ қоршаған ортаға түсетін жүктемені азайту және табиғи ресурстардың тозуы кезінде республиканың әлемнің ең дамыған 30 елінің қатарына кіруі арқылы ірі қайта құрулар үшін негіз қалайды. Бағдарламада Қазақстан Республикасын инновациялық дамыту міндеттерін шешу үшін экономиканы жаңғыртудың мынадай басым бағыттары айқындалғаны көрсетіледі:
  • энергия тиімділігін және ресурс үнемдеуді арттыру;
  • қазақстандық инфрақұрылымды жетілдіру;
  • халықтың әл-ауқатын және қоршаған ортаның сапасын арттыру;
  • ұлттық қауіпсіздікті нығайту [16].

Тұжырымдамаға сәйкес республикада жасыл экономикаға көшу үш кезеңде жүзеге асырылады:

  • 2013 – 2020 жж. – ресурстарды пайдалануды оңтайландыру және табиғат қорғау қызметінің тиімділігін арттыру, сондай-ақ жасыл инфрақұрылымды құру;
  • 2020 – 2030 жж. – суды ұқыпты пайдалануға, жаңартылатын энергетика технологияларын дамытуды қызықтыру мен ынталандыруға және кеңінен енгізуге, сондай-ақ энергия тиімділігінің жоғары стандарттары негізінде құрылыстар салуға бағдарланған ұлттық экономиканы қайта құру;
  • 2030 – 2050 жж. – ұлттық экономиканың табиғи ресурстарды олардың жаңаруы мен тұрақтылығы жағдайында пайдалануды талап ететін “үшінші өнеркәсіптік революция” қағидаттарына көшуі.

Тұжырымдамаға сәйкес “жасыл экономикаға” көшу бойынша іс-шаралар мынадай бағыттар бойынша іске асырылады:

  • су ресурстарын тұрақты пайдалану;
  • тұрақты және жоғары өнімді ауыл шаруашылығын дамыту;
  • энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру;
  • электр энергетикасын дамыту;
  • қалдықтарды басқарудың тиімді жүйесін құру;
  • ауаның ластануын төмендету;
  • экожүйелерді сақтау және тиімді басқару.
  • 2013 жылғы шілдеде “Қазақстан Республикасының “жасыл экономикаға” көшуі жөніндегі тұжырымдаманы” іске асыру мақсатында Үкімет қаулысымен төменде аталған шараларды қамтитын 2013-2020 жылдарға арналған іс-шаралар жоспары бекітілді:
  • су ресурстарын тұрақты пайдалану саласында;
  • тұрақты және өнімділігі жоғары ауыл шаруашылығын дамыту бойынша;
  • энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру бойынша;
  • электр энергетикасын дамыту бойынша;
  • қалдықтарды басқару жүйесін жетілдіру және ауаның ластануын төмендету бойынша;
  • көлік құралдары отынының экологиялық түрлеріне көшу және тиісті инфрақұрылым құру бойынша;
  • ЖЭС қалдықтарын тазалауды енгізу бойынша;
  • тұрмыстағы жаңа технологиялар негізінде электр энергиясын жаппай үнемдеу;
  • отандық ғылымға мемлекеттік қолдау көрсету.

Жасыл экономикаға көшу мәселелері Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерімен және қолданыстағы бағдарламалық құжаттарымен реттеледі. “Қазақстан Республикасының “жасыл экономикаға” көшуі жөніндегі тұжырымдаманың” негізгі бағыттарын енгізу үшін ҚР Экологиялық кодексіне, ҚР Су кодексіне, ҚР Орман кодексіне, “Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы” ҚР Заңына, “Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы” ҚР Заңына және т. б. өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.

2014 жылы Қазақстанда республиканың жасыл экономикаға көшуін жүзеге асыру бойынша келесі құжаттар әзірленіп, бекітілді:

  • 2014 жылдың 4 сәуірінде Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен “Су ресурстарын басқару жөніндегі мемлекеттік бағдарлама” бекітілді, оның стратегиялық мақсаты су ресурстарын басқарудың тиімділігін арттыру жолымен Қазақстанның су қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады [17]. Ол Қазақстан Республикасының Стратегиялық даму жоспарының міндеттерімен, мемлекеттік бағдарламалармен, аумақтарды дамыту бағдарламаларымен және мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларымен байланыстырылады. Бағдарлама су ресурстарының тапшылығын болдырмау, экожүйелерді сақтау, халықты қамтамасыз ету, экономиканың жоспарланған өсуі, сондай-ақ су ресурстарын басқару жүйесін жетілдіру мәселелерін шешуге бағытталған. Бағдарламада республиканың орнықты дамуының және “жасыл” экономикаға көшуінің мақсаттары мен міндеттерін ескере отырып, сумен қамтамасыз ету мәселелері кешенді түрде қаралды, бұл Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуының маңызды факторы болып табылады;
  • 2014 жылғы 5 мамырда Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысымен “Қазақстанның су ресурстарын басқарудың 2014-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары” бекітілді, оның нәтижесінде магистральды және тарату арналарын қайта жаңарту, жаңғырту және күрделі жөндеу, гидромелиоративтік жүйелерді қайта жаңарту және жаңғырту, жаңа су қоймалары салынады, су шаруашылығы ұйымдарының машина-трактор паркі толығымен жаңартылады [18]. Жоспардың іс-шаралары бес нысаналы индикатор бойынша топтастырылған және су үнемдеуге, қолда бар су ресурстарын қосымша ұлғайтуға және су объектілерін басқару жүйесін жетілдіруге бағытталған. Бағдарламаны табысты іске асырудың негізгі индикаторларының бірі 2020 жылға қарай ЖІӨ бірлігіне суды тұтынудың 2012 жылғы деңгейге қарағанда нақты мәнде 33% – ға төмендеуі болып табылады. Белгіленген мақсатты индикаторларға жету 2020 жылға қарай Мемлекет басшысы ел халқы мен экономикасын су ресурстарымен тұрақты жабдықтау, су саласын басқарудың тиімді жүйесін құру және 2040 жылға қарай мемлекеттің су қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін негіз құру бойынша қойған міндеттерін іске асыруға мүмкіндік береді;
  • 2014 жылғы 9 маусымда Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысымен “2014-2050 жылдарға арналған қатты тұрмыстық қалдықтарды басқару жүйесін жаңғырту бағдарламасы” бекітілді, оның мақсаты қатты тұрмыстық қалдықтарды жинау, тасымалдау, кәдеге жарату, қайта өңдеу және көму жөніндегі қызметтер кешенінің тиімділігін, сенімділігін, экологиялық және әлеуметтік қолайлылығын арттыру, қатты тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдеу үлесін арттыру, сондай-ақ оларды қауіпсіз көмуді қамтамасыз ету болып табылады [19]. Бағдарламаның түпкі мақсаты республика халқының өмір сүру сапасы мен жағдайын жақсарту болып табылады. Бағдарлама елдегі қолданыстағы экологиялық заңнаманы ескере отырып, қатты тұрмыстық қалдықтар секторын жаңғыртуға бағытталған. Нысаналы индикаторларға сәйкес 2030 жылға қарай қатты тұрмыстық қалдықтарды шығару 100% – ды, қоқысты санитарлық сақтау 95% – ды құрауы тиіс. 2050 жылға қарай қайта өңделген қалдықтардың үлесі 50%-ға дейін өсуі тиіс;
  • 2014 жылғы 25 маусымда Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің бірінші орынбасары “Әріптестік бағдарламасын одан әрі ілгерілету жөніндегі іс-шаралар жоспарын (Жол картасын)” бекітті.

Ішінде оны іске асырудың әртүрлі шаралары, соның ішінде қазақстандық кәсіпорындар арқылы жасыл технологиялар трансфертін қамтамасыз ету көзделген “Жасыл көпір” серіктестік бағдарламасы. «Жасыл көпір» серіктестік бағдарламасы Қазақстан тарапынан таныстырылып, Азия-Тынық Мұхит өңіріндегі қоршаған орта және даму бойынша министрлерінің VI конференциясында қолдау тапты. Бағдарламаның негізгі мақсаты көпжақты ынтымақтастық және жеке-мемлекеттік әріптестік негізінде стратегиялық инвестициялық жобаларды іске асыру жолымен дамудың дәстүрлі және тұрақсыз модельдерінен жасыл экономика моделіне көшуге жәрдемдесу болып табылады. Бұл бағдарлама халықаралық деңгейде мойындалып, БҰҰ-ның Тұрақты даму жөніндегі конференциясының қорытынды құжатында жүзеге асты. Бағдарлама халықаралық ынтымақтастық және технологиялар трансферті, негізгі қаржы институттары мен жеке сектор тарапынан білім алмасу және қаржылық қолдау арқылы өңірдегі және көрші елдердегі “жасыл” экономикалық өсуді қамтамасыз етуде Орталық Азия елдерінің күш-жігерін біріктіруге арналған. Қазіргі уақытта “Жасыл көпір” серіктестік бағдарламасы бойынша Хартияға қатысушылар Қазақстан, Ресей, Қырғызстан, Грузия, Германия, Моңғолия, Беларусь, Черногория, Латвия Республикасы, Албания, Финляндия және Венгрия болып табылады;

  • 2014 жылғы 28 маусымда Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен мұнай-газ, көмір, атом және электр энергетикасы салаларын озық әлемдік тәжірибені және әлемдік энергетиканың соңғы даму үрдістерін ескере отырып, бірыңғай тұтас дамытуды байланыстыратын “2030 жылға дейінгі отын-энергетика кешенін дамыту тұжырымдамасы” бекітілді [20]. Тұжырымдама энергия мен отынға өсіп келе жатқан сұранысты өндірістік қуаттармен қамтамасыз етуді көздейді. Бұдан басқа, шикізат экспортының қысқаруы және терең қайта өңдеуді дамыту, экономиканың энергия сыйымдылығын төмендету, энергия тиімділігі деңгейін арттыру күтілуде;
  • 2014 жылғы 30 маусымда “Қазақстан Республикасында агроөнеркәсіптік кешенді дамыту жөніндегі 2013-2020 жылдарға арналған “Агробизнес-2020″ бағдарламасына” өзгерістер мен толықтырулар енгізілді, ол елдегі агроөнеркәсіптік кешен субъектілерінің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға және жалпы Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласын дамытуға бағытталған.

2014 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанынан консультативтік-кеңесші орган болып табылатын “Жасыл экономикаға” көшу жөніндегі кеңес құрылды. Кеңес “Қазақстан Республикасының “Жасыл экономикаға” көшуі жөніндегі тұжырымдаманың” іске асырылуын мониторингтеу және бағалау, мониторинг және бағалау негізінде тиісті ұсынымдарды әзірлеу, “жасыл” және орнықты даму қағидаттарында экономиканы жаңғыртуды қамтамасыз ететін тұжырымдаманы іске асырудың стратегиясын, тактикасы мен тетіктерін айқындау мақсатында құрылды. Бұдан басқа, Кеңес “Қазақстан Республикасының “жасыл экономикаға” көшуі жөніндегі тұжырымдаманы” іске асыруға кедергі келтіретін проблемаларды анықтауы және өндірісті экологияландыру және табиғатты пайдалану бағытында белгіленген қайта құруларды толық көлемде орындауды қамтамасыз ету жөнінде ұсыныстар әзірлеуі тиіс.

Тұтастай алғанда республиканың жасыл экономикаға көшуі айтарлықтай қайта құруды талап етеді: бюджеттік, салық, экологиялық және ғылыми-техникалық саясаттың құрылымдық реформаларын жүргізу, табиғат пайдаланудың теңгерімді және ресурс үнемдейтін саясатын әзірлеу және қабылдау қажет. Жасыл экономикаға көшудің қажетті элементтері жаңа қаржы құралдарын – көрсетілетін экожүйелік қызметтер үшін төлемдерді, жасыл банкингті, трасты экологиялық кері инвестициялау қорларын, жасыл акциялар мен облигацияларды, экотехнологияда зияткерлік меншікті сатып алу-сату нарықтарын дамыту болып табылады.

Жасыл экономика тұжырымдамасын іске асыру аумақтық жоспарлауды жетілдіруді, орнықты қала құрылысы мен жасыл сәулетке көшуді, сондай-ақ Интернет желісі арқылы электрондық сауданы, қарым-қатынасты, ынтымақтастық пен қашықтықтан білім беруді қолдауды талап етеді. Экономикалық моделдеу және аумақтық және секторалдық талдау қағидаттарын экономиканың негізгі секторларына мемлекеттік және жеке инвестициялар экономикалық өсуге, болашаққа өркендеуге, жұмыс орындарын құруға және әлеуметтік және экономикалық проблемаларды шешуге қалай ықпал ете алатынын көрсету үшін пайдалану қажет [21]. Перспективалы бағыт ғылымды қажетсінетін жаңа салаларды дамытуда мемлекеттік-жеке меншік әріптестік тәжірибесін кеңейту болып табылады.

Алынған нәтижелер (қорытындылар)

Осылайша, қазіргі жағдайда тұрақты даму жалғыз қолайлы тұжырымдама болып табылады. Тұрақты дамуға көшу экономикалық тиімділікті, әлеуметтік әділдікті және қоршаған ортаның тұрақтылығын қамтамасыз ететін деңгейге дейін табиғи экожүйелерді кезең-кезеңімен қалпына келтіруді көздейді. Елдің тұрақты дамуының негізгі құралы жасыл экономика болып табылады.

Қазақстан Республикасында жасыл экономикаға көшу үшін бірқатар алғышарттар қойылып, жағдайлар жасалған:

  • тұрақты даму саласындағы халықаралық стандарттарға жауап беретін қазіргі заманғы нормативтік-құқықтық база бар;
  • тұрақты даму индикаторларын пайдалануға негізделген стратегиялық жоспарлау жүйесі енгізілді;
  • “Қазақстан – 2050″ Стратегиясы. қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты” қабылданды, онда елдің” жасыл “даму жолына көшуіне негізделген экономиканың орнықты және тиімді моделін құруға нақты бағдарлар қойылған;
  • “Қазақстан Республикасының “жасыл экономикаға” көшуі жөніндегі тұжырымдама” қабылданды, оны іске асыру экономиканы жаңғыртуды және энергия тиімділігін қамтамасыз етуді жүзеге асыруға бағытталған;
  • ауа сапасын жақсарту, өндіріс және тұтыну қалдықтарын басқару, шөлейттенуге қарсы күрес, жердің тозуы және топырақ құнарлылығын арттыру, балық аулауды, аквамәдениеттерді дамыту және балық ресурстарын және т. б. ұдайы өндіру сияқты мәселелер бойынша жаңа екпін беретін жаңа заңнамалық актілер мен салалық бағдарламалар әзірленеді, сондай-ақ қолданыстағыларына өзгерістер мен толықтырулар енгізіледі.

Ұлттық экономикалық саясатты қалыптастыру жөніндегі одан арғы реформалар мен мемлекеттік шешімдер орнықты даму және жасыл экономика тұжырымдамаларына негізделуі өте маңызды.

Әдебиеттер тізімі 

  1. Біздің ортақ болашағымыз: Қоршаған орта және даму жөніндегі халықаралық комиссияның баяндамасы / Ағылш.ауд. – М.: Прогресс, 1989. – 376 б.
  2. Inclusive Green Growth: The Pathway to Sustainable Development. – Washington, D.C.: The World Bank, 2012. – 171 p.
  3. Мадиярова Э. С. Қазақстан өңірлерінің тұрақты дамуын қамтамасыз етудің әдістемелік аспектілері // К\ҚазЭУ хабаршысы / Вестник КазЭУ. – 2010. – № 2 (74). – С. 104 –
  4. Назарбаев Н. Ә. Қазақстан халқына жолдауы “Қазақстан-2030. Гүлдену, қауіпсіздік және барлық қазақстандықтардың әл-ауқатын жақсарту» // Казахстанская правда. –– 11 қазан. – С. 9-16.
  5. Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 17 мамырдағы № Жарлығы, Қазақстан Республикасының индустриялық-инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарға арналған стратегиясы [Электрон. ресурс]. – 2003. – URL: http://ru.government.kz/docs/u031096_20030517.htm (үндеу күні: 12.03.2015)
  6. Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 3 желтоқсандағы N 1241 Жарлығы. Тұжырымдама Қазақстан Республикасы экологиялық қауіпсіздігінің 2004 – 2015 жылдарға арналған тұжырымдамасы [Электрон. ресурс]. – – URL: http:// online.zakon.kz/Document/?doc_id=1045395 (жолдау күні: 18.01.2015)
  7. Назарбаев Н. Ә. Қазақстанның әлемнің бәсекеге барынша қабілетті елу елінің қатарына кіру стратегиясы [Электрон. ресурс]. – 2006. – URL: http://www.akorda.kz/ru/addresses/addresses_ of_president/page_poslanie-prezidenta-respubliki-kazakhstan-n-a-nazarbaeva-narodu-kazakhstana-mart2006-g_1343986805 (жолдау күні: 03.2015)
  8. Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 28 тамыздағы № Указ Президента Республики Казахстан от 28 августа 2006 года Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі аумақтық даму стратегиясы [Электрон. ресурс]. – 2006. – URL: http://tengrinews. kz/zakon/prezident_respubliki_kazahstan/hozyaystvennaya_deyatelnost/id-U060000167_/ (жолдау күні: 18.01.2015)
  9. Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 14 қарашадағы № 216 Жарлығы. Қазақстан Республикасының тұрақты дамуға көшуінің 2007-2024 жылдарға арналған тұжырымдамасы [Электрон. ресурс]. – 2006. – URL: http://adilet.zan.kz/rus/docs/U060000216_ (жолдау күні: 03.2015)
  10. Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 9 қаңтардағы № 212 кодексі,– III. Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі [Электрон. ресурс]. – 2007. – URL: http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30085593 (жолдау күні: 02.2015)
  11. Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 19 наурыздағы № Жарғысы Қазақстан Республикасын үдемелі индустриялық-инновациялық дамыту жөніндегі 2010-2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарлама. – 2010. – [Электрон. ресурс]. – URL: http://adilet.zan.kz/rus/docs/U100000958_ (жолдау күні: 23.04.2015)
  12. Назарбаев Н. Ә. Қазақстан Республикасы Президентінің 2012 жвлғы 14 желтоқсандағы Қазақстан халқына жолдауы. «Казахстан – 2050» Стратегиясы. Қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты [Электрон. ресурс]. – 2012. – URL: http://strategykz/ru/ (жолдау күні: 12.02.2015)
  13. Sukhdev , Stone S., Nuttall N. Green Economy Developing Countries Success Stories [Electronic source]. – 2010. – URL: http://www.unep.org/pdf/greeneconomy_successstories.pdf (жолдау күні: 11.01.2015)
  14. Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication [Electronic source]. – 2011. – 626 p. – URL: http://www.unep.org/greeneconomy/Portals/88/documents/ger/ger_final_ dec_2011/Green%20EconomyReport_Final_Dec2011.pdf (жолдау күні: 05.2015)
  15. Есекина Б. К. Қазақстан Республикасында “жасыл өсу” құралдарын пайдалану жөніндегі ұлттық есеп. – Алматы,
  16. Қазақстан Республикасы Президентінің 2013 жылғы 30 мамырдағы № Жарлығы Қазақстан Республикасының «жасыл экономикаға» көшуі жөніндегі тұжырымдама [Электрон. ресурс]. – 2013. – URL: http://online.zakon.kz/ Document/?doc_id=31399596 (жолдану күні: 07.02.2015)
  17. Қазақстан Республикасы Президентінің 2014 жылғы 4 сәуірдегі № Жарлығы Су ресурстарын басқару жөніндегі мемлекеттік бағдарлама [Электрон. ресурс]. – 2014. – URL: http://online.zakon.kz/ Document/?doc_id=31535018 (жолдау күні: 12.03.2015)
  18. Қазақстан Республикасы Президентінің 2014 жылғы 5 мамырдағы № Қаулысы Қазақстанның су ресурстарын басқарудың 2014-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары [Электрон. ресурс]. – 2014. – URL: http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31553487 (жолдау күні: 02.04.2015)
  19. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 9 маусымдағы № 634 Қаулысы Постановление Правительства Республики Казахстан от 9 июня 2014 года Қатты тұрмыстық қалдықтарды басқару жүйесін жаңғыртудың 2014-2050 жылға арналған бағдарламасы [Электрон. ресурс]. – 2014. – URL: http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31567837 (жолдану күні: 01.2015)
  20. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 28 миаусымдағы № 724 қаулысы. Отын-энергетика кешенін дамытудың 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасы [Электрон. ресурс]. – 2014. – URL: http:// www.nomad.su/?a=3-201407230031 (жолдау күні: 04.2015)
  21. Madiyarova S., Madiyarova K. Z., Abdiev B. A., Ezhebekov M. A. Green Economy: its Optimization and Modeling // Mediterranean Journal of Social Sciences. – 2015. – Vol. 6, № 4. – P. 186 – 192. DOI: 10.5901/ mjss.2015.v6n4p186.

Автордың фамилиясы: Э. С. Мадиярова, Г. И. Джемпеисова