Любовь Инютина, Сергей Инютин PhD, УниверситетТұран-Астана, “КАЗХИМИНВЕСТ” ЖЗҚ тел: +7-701 – 335-3441 факс: +7-7172-437-703 e-mail: lyubov.inyutina@mail.rus.inyutin@mail.ru Мекен-жайы: Тұран-Астана Университеті, Дүкенұлы көшесі, 29, 010000, Астана, Қазақстан Республикасы Реферат:  Қазақстан Республикасы 1995 жылдан бастап БҰҰ КӨНК Тарабы болып табылады. 2009 жылы Қазақстан Киот хаттамасын ратификациялады және 2008-2012 жж. есептік кезеңде базалық жыл шығарындыларының деңгейін көтермеу туралы ерікті міндеттемені қабылдады. Қазақстанда электр энергиясы мен жылудың 65% – дан астамы көмірде өндіріледі. Энергияның едәуір бөлігі суық климаттық жағдайлардың салдарынан жылумен жабдықтауға тұтынылады, бұл негізінен орталықтандырылған жылумен жабдықтаудың тиімсіз жүйелері және жылудың едәуір шығындарымен сипатталатын көптеген тарату желілері арқылы жүзеге асырылады. Қысқа және ұзақ мерзімді перспективаға климаттың өзгеру саласындағы саясатты қайта қарау, экономиканың даму бағыттарын көміртегі аз жолға түзету кезіндегі негізгі айрымалық ерекшелік болып табылады. Мақалада әр түрлі модельдердің көмегімен, сондай-ақ әлемдік экономикадағы дағдарыстық құбылыстарды назарға ала отырып орындалған пост-Киото кезеңіндегі парниктік газдар шығарындылары сценарийлерінің салыстырмалы талдауы ұсынылған. Тұрғын және коммерциялық секторлардағы энергия үнемдеудің нақты әлеуеті нақты тұтынылатын отынның жалпы мөлшерінің 35% – ы анықталды. Қорытындындысында: нанымды болжау 2012 жылдан кейінгі кезеңге арналған мақсаттарды және климат өзгерісінің Қазақстанда әзірленетін бағдарламаларға әсерін айқындауға көмектеседі; энергия үнемдеу жөніндегі шараларды іске асыру ілеспе және түйіндес пайда әкеледі, энергетикалық қауіпсіздікке және экономиканы дамытудың басқа да стратегиялық мақсаттарына қол жеткізуге ықпалын тигізетін болады. Әлеуетті тиімді іске асыру үшін кешенді тәсіл мен шаралар қоржыны қажет. Түйінді сөздер: климаттың өзгеруі жөнінде саясат, СО2 шығарындыларын азайту. 1. Кіріспе. Қазақстан Республикасында климаттың өзгеруін және Тұрақты Дамуды (ТД) зерттеу мәселелеріне үлкен көңіл бөлінеді, ел Мыңжылдықтың даму мақсаттарын іске асыруда белсенді рөл атқарады, дамудың бағдарламалық құжаттарына ТД аспектілерін қосты. Қазақстанның тұрақты дамуға көшуін қолдаудың маңызды құрамдас бөлігі заңнамалық және нормативтік-құқықтық қамтамасыз ету болып табылады. 2007 жылы “Экологиялық кодекс” қабылданды, онда 45-тарауда басым тақырып, парниктік газдардың эмиссиясы және сіңірілу саласындағы қызметті мемлекеттік реттеу мәселесі көрсетілген, 2009 жылы “Жаңартылатын энергия көздерін қолдау туралы” Заң қабылданды, Үкіметтің 2011 жылы “Энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру туралы” жаңа Заңды қабылдауы күтілуде. Энергетикалық ресурстарды ұтымды пайдалану, экологиялық таза технологияларды ілгерілету және энергия тиімділігін, атап айтқанда жылумен жабдықтау секторында арттыру Қазақстан үшін өте өзекті мәселе. Қазақстан Республикасы (ҚР) тәуелсіз мемлекет ретінде 1992 жылдан бастап әлемдік қоғамдастықтың болашақ дамуын айқындайтын БҰҰ-ның барлық жаһандық конференцияларына қатысады. БҰҰ климаттың өзгеруі жөніндегі Негіздемелік конвенциясына (БҰҰ КӨНК) Қазақстан 1995 жылы қосылды, Киото хаттамасын 2009 жылы ратификациялады. Марракеш Аккордтарының шешімі 1 Қазақстанды Киот хаттамасының мақсаттары үшін оны күшіне енгеннен және ел ратификациялағаннан кейін 1-қосымшаның елі ретінде анықтады; Найробиялық шешім Қазақстан үшін базалық 1992 жылды анықтады; Познань шешімі Қазақстан 2008-2012 жж. кезеңінде 1992 жылғы шығарындылардың деңгейінен аспайтын ерікті сандық міндеттемелерді өзіне алады деп белгіледі. 1998 ж. (1 – бап, 2-параграф (g), Киот хаттамасы) “Қазақстан Республикасының Алғашқы Ұлттық хабары БҰҰ КӨНК” (АҰХ) дайындалды, 2009 жылы – Қазақстан Республикасының екінші ұлттық хабары БҰҰ КӨНК” (ЕҰХ) дайындалды [1]. Тиімді саясатты қабылдау үшін шығарындыларды сенімді болжау және климаттың өзгеруін болдырмау және бейімдеу жөніндегі шараларды жоспарлау қажет. 2008 – 2012 жылдар кезеңінде шығарындылар динамикасының сценарийлерін талдау Қазақстанның Киото хаттамасын ратификациялау туралы шешімді таңдауы үшін, сондай-ақ осы квотаны қалай қолдану мәселесін шешу, қолайлы стратегияларды әзірлеу үшін маңызды болды. Мұнда Қазақстанда әртүрлі модельдер негізінде орындалған парниктік газдар шығарындыларының өткен болжамдарының салыстырмалы талдауы және экономикалық дағдарыстың әсерін және инновациялық циклдарды назарға ала отырып, MARKAL үлгілеу құралының көмегімен орындалған болжамның қазіргі заманғы түзетілуі келтірілген. Бұл зерттеудің нәтижелері парниктік газдар шығарындыларының деңгейі (ПГ) бойынша индикативтік мақсатты анықтау жөніндегі ұсынымдарды қамтиды, бұл нарықта іске асыруға немесе климаттың өзгеруі саласындағы халықаралық міндеттемелерді орындау үшін еркін квоталар көлемін анықтауға көмектеседі, сондай-ақ тұрғын және коммерциялық секторларда энергия үнемдеу жөніндегі шараларды іске асыру үшін әлеует анықталды. 2. 1998-2005 жж. кезеңінде Қазақстандағы ПГ шығарындыларын моделдеудің тәжірибесіне шолу және нәтижелерін талдау. Қазақстанда ПГ шығарындыларын моделдеумен 10 жылдан астам уақыт айналысады, алынған нәтижелердің динамикасын 1998 жылы шыққан Алғашқы Ұлттық Хабардың (АҰХ) шығуынан көруге болады. АҰХ-ға 1990 және 1994 жылдардағы ПГ шығарындыларына түгендеу және ENPEP2 моделінің көмегімен орындалған 2020 жылға дейінгі шығарындыларды болжау ұсынылды. ПГ шығарындыларын болжаудың алғашқы трендтері энергетиканы дамытудың бағдарламалық құжаттарының индикаторлары негізінде сараптамалық бағалау негізінде құрылды. Базалық сценарийде (baseline) – 1 суретті қар. климаттың өзгеруін болдырмау бойынша ешқандай шаралар көздемеген, ал интеграцияланған сценарийде (“Integratedscenario”) мынадай технологиялар: жел, шағын энергетика, ядролық, қолданыстағы станцияларды жаңғырту, күн энергиясы енгізілетін болады деп көзделген. СО2 эмиссиясының сценарийі (baseline) бойынша жүргізілген бағалауға сәйкес ENPEP 2 моделіне, Аргон Ұлттық Зертханасының (АҚШ) моделіне 2011 жылы 1990 жылдың деңгейіне қол жеткізілді және 20203 жылы одан 37% асады, ал интеграцияланған сценарий (“Integratedscenario”) бойынша шығарындылар 1990 жылғы деңгейге қатысты 20%-ға ғана өседі. 1 суреттен көрініп тұрғандай, салынған экономикалық көрсеткіштердің өршіл өсуіне пропорционалды СО2 эмиссияларының сызықтық өсуін имитациялаған, нәтижесінде сараптау жолымен анықталған белгісіздік деңгейі іс жүзінде 20% әлдеқайда жоғары болып шықты. 2000-2005 жылдары ПГ эмиссияларын болжау жергілікті және халықаралық ресурстардың қолдауымен авторлардың қатысуымен және келесі модельдеу құралдарын қолдана отырып жүргізілді: CGEKAZ, GAMS бағдарламалық кешені 4 [2] Үкіметтің тапсырысы бойынша есептерді дайындау үшін [3], [4], [5], [6]. Өтпелі экономикадағы СО2 шығарындыларының өзгеру динамикасын сипаттау үшін салааралық теңгерім моделі қолданылды, 2 суретті қар. Бастапқыда оны өтпелі экономикасы бар елдер үшін Гордон Хьюз әзірледі, Е. Гурвич, А. Голуб және т.б. пысықтады, кейіннен модель Ресейдегі ПГ шығарындыларын төмендетудің ұлттық стратегиясы бойынша зерттеу үшін қолданылды. Бұл модель ІЖӨ динамикасы мен құрылымы, энергия тасымалдағыштардың бағалары, қоршаған ортаны ластағаны үшін төлемдер сияқты бірқатар экзогендік параметрлермен толықтырылды және Қазақстанда бейімделді. Модельдің негізгі болжамы – ескі технологияларды экономикалық реформалар басталғаннан кейін жаңасына ауыстыру, ал өтпелі кезең кезінде ескі және жаңа технологиялар қатар жұмыс істейді. 2005 жылы қазақстандық модельдің параметрлерін нақтылау үшін жұмыста ұсынылатын икемділік коэффициенті қолданылды [7]. CO2 шығарындыларын болжау үшін ықтималдық модель мынадай түрге ие болды: CO2 t = CO2 0*(е * α/100+1)t (1) мұндағы CO2 t – жылдағы t CO2 шығарындылары; е – ЖІӨ бойынша CO2 шығарындыларының икемділігі; α – ЖІӨ өсуінің жылдық қарқыны, пайызбен. 3-суретте авторлардың қатысуымен орындалған Қазақстан үшін алынған болжамның нәтижелері келтірілген. Болжамдық тренд салыстырмалы бірліктерде құрылған – 100% үшін базалық жылғы (1992 жыл) ПГ шығарындыларының мәні таңдалған. 3 Өзгеру жөніндегі БҰҰ Негіздемелік уонвенциясы бойынша Қазақстан Республикасының Алғашқы Ұлттық Хабары, Алматы, 1998, 4-тарау, 57 бет. 1 сурет: Базалық сценарий және жұмсарту сценарийі үшін СО2 шығарындылары. 2 сурет: Әртүрлі отын түрлерінен СО2 эмиссиясының құрылымы, 2А сценарийі (“өзітеңгерім”) [3]. Қазақстандағы СО2 шығарындыларының болжамы 0 20 40 60 80 100 120 140 160 1980 1990 2000 2010 2020 2030 жылдар %, технолог. прогрессіз. Технол.прогреспен IEA деректері 3-сурет: Қазақстандағы СО2 шығарындыларының болжамы (авторлардың нәтижелері) технологиялық прогресс болған кезде (төменгі траектория) және ол болмаған кезде (жоғарғы траектория). “Технологиялық прогреспен” сценарийін есептеу кезінде E = 0,2 икемділік факторы қолданылды е = 0 20000 40000 60000 80000 100000 120000 1990 1992 1994 2000 2001 2003 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2020 газ мазут көмір. Екі сценарий қаралды: – ” технологиялық прогреспен” және “технологиялық прогрессіз”, салыстыру үшін бірқатар 2000-2044 жылдар ішіндегі Халықаралық энергетикалық агенттіктің (IEA) статистикалық материалдары бойынша деректер енгізілді. Алынған бағалардың талдауы мынадай қорытынды жасауға мүмкіндік береді: “технологиялық прогрессіз” сценарийі бойынша энергетикалық өнеркәсіптен эмиссиялар 2014 жылы 1992 жылғы деңгейге жетті. Қоршаған ортаға барынша аз әсер ету тұрғысынан энергетикалық өнеркәсіпті дамытудың неғұрлым тиімді сценарийі “технологиялық прогресспен” сценарий болып табылады, бұл ретте 2024 жылы болжанатын шығарындылар 1992ж. деңгейінің 90% құрауы тиіс. Сол уақыт кезеңінде IEA консервативті бағалауы бойынша мәндер “технологиялық прогрессіз” базалық сценарийіне сәйкес келді (IEA мәндерінің графиктерінде сары үшбұрыштармен белгіленген). Бірқатар ресми құжаттарда (мысалы, Алғашқы ұлттық хабар) көрсетілген болжамдау нәтижелері КП бекіту туралы саяси шешім қабылдауға ықпал етті және ПГ шығарындыларын моделдеу бойынша қосымша зерттеулер жүргізу талап етілді. Шараларды бағалау және анықтау және климаттың өзгеруін болдырмау кезінде бір елдер сараптамалық қорытындыларды пайдаланды, басқалары бағдарламалық компьютерлік құралдарды қолданды. Энергетика секторында талдау үшін мынадай жалпы құралдар пайдаланылды: Электр энергетикасы саласындағы бағалаудың типтік бағдарламасы (ENPEP), нарықта бөлудің макроэкономикалық моделі (MARKAL), парниктік газдар шығарындыларын азайтуға арналған шығындарды есептеу моделі (GACMO)5 және т. б. Қазақстанда 2005 жылы МАРКАЛ6 бағдарламалық өнімнің енгізілуіне байланысты, ПГ шығарындыларын моделдеу дамудың жаңа сапалы деңгейіне көшті, кейіннен 2011 – 2012 жылдардан бастап 4 key_stats_2001, 2002,2003,2004 баламаларды ұзақ мерзімді жоспарлау жүйесін енгізу жоспарлануда, дерек көзі :http://www.iea.org / 5 Алтыншы Конвенцияның I-қосымшасына енгізілмеген Тараптардың бастапқы ұлттық хабарламаларын қорыту. Хатшылықтың жазбасы* ЖҮЗЕГЕ ТАСЫРУ ЖӨНІНДЕГІ КӨМЕКШІ ОРГАН. Жиырма үшінші сессия. Монреаль, 2005 жылғы 28 қараша – 6 желтоқсан. көзі: FCCC/SBI/2005/18/Add.3 6 MARKAL отбасына шолу жасау үшін, Голдстейн, Г.A., Л.A. Грининг, және МЭА ЕСАП серіктестер қараңыз, 1999 энергетика салалары (LЕAP) ПРОМИТЕУС-4 іске асыру арқылы. 3. MARKALKZ – Қазақстан Республикасы экономикасының әртүрлі секторларының дамуын талдау және болжауға арналған үлгі MARKAL стандартты бағдарламалық өнімі “төменнен жоғары” оңтайландырылған инженерлік моделдерге жатады. Жобалық талдауда пайдаланылатын негізгі әдіс таза дисконтталған құн әдісі болып табылады. Бұл әдіс R банктік пайыз мөлшерлемесіне тең шамаға ұлғайтылған t (Сt) жыл шығындары ретінде t + 1 (Сt+1) жылдың болашақ шығындарын анықтауға негізделеді r[8]: Сt+1 = Сt × (1 + r) (2) MARKAL – Энергетика базасында болжанатын даму саясатын жүргізу бойынша шығындарды бағалауға арналған талдау және ұзақ мерзімді перспективада тиімділікті арттыру үшін заңнамалық, реттеуші және институционалдық шеңберлерді өзгерту бойынша оңтайлы шараларды таңдау құралы. MARKAL-TIMES болжамды талдау үшін даму сценарийлерін модельдейді және болжам жасамайды. Авторларды қоса алғанда, 2006 жылы құрылған сарапшылар тобы MARKALKAZ бірінші моделін әзірледі, ол кейіннен “БҰҰ ИКК Екінші ұлттық хабарын” (ЕҰХ) дайындау кезінде қолданылған, 2009 жыл. Келесі макроэкономикалық параметрлер базалық сценарийді (A-MK-BAU) құру кезінде пайдаланылды, 4-суретті қараңыз: болжамдау кезеңі 2000-2050 жж.; ЖІӨ 2000 жылы (тұрақты бағаларда 18282,4 млн. АҚШ доллары) ел экономикасының жыл сайынғы өсуін 2012 жылға қарай кемінде 10%, 2018 жылға қарай 12%, 20247 жылға қарай 14% сақтай отырып, 2015 жылға қарай екі есе өседі және одан әрі өсу баяу. 2000 жылы Халық 14862,7 мың адамды құрады, халықтың жыл сайынғы өсуі 2000 жылға -0,3% – ды, 2010 жылға 0,6% – ды және 2050 жылға дейін 0,7% – ды құрады. Эмиссия факторлары МГЭИК сәйкес әдепкі бойынша қолданылды. Мысалы, ұлттық статистика деректері бойынша 2005 жылы ЖІӨ-нің нақты өсімі жылына 9,5% – ды құрады, ал 2008 жылы 1,2% – ға дейін төмендеді. Модельдеуде пайдаланылған есептеулердің нәтижелері 4-суретте көрсетілген.  7 Тұжырымдамадағы бірқатар УР индикаторлары біршама оптимисті ( авторлардың пікірі бойынша). 8 www.stat.kz 4-сурет: СО2 шығарындыларының базалық сценарийі (a-MK-BAU) (Қазақстанның энергетикалық секторы),[8-9]. Шығарындылардың базалық сценарийінің талдауы 1992 жылғы деңгейге (СО2 252.9 млн. тонна) 2018 жылға қарай қол жететіндігін көрсетті (4-сурет). ПГ шығарындыларының төмендеуінің төмендеу құнына тәуелділігі СО2 қысқарту құнының өсуіне әсер ететін жаңа технологияларды қолдана отырып, модель сценарийлерін құру кезінде зерттелді. Зерттеудің бағаларына сәйкес 2000 ж. бағамен СО2 шығарындыларын азайтудың орташа құны анықталды, бұл ҚР 2010 жылдан кейін шығарындыларды 5% – ға төмендеткен жағдайда болады. Бұл ретте ЖІӨ өму қарқыны 0,2%-ға төмендейді [8]. БМК ұсынған базалық сценарийдің (бұдан әрі “BAUSNC” деп аталатын) талдауы 1992 жылғы деңгейге 2012-2014 жылдар кезеңінде қол жеткізілетінін көрсетті. 4. Инновациялық даму – Қазақстан саясатындағы негізгі фактор. Соңғы уақытта ҚР-н әлемнің жетекші дамыған елдерінің қатарына енгізу үшін бірқатар жаңа құжаттарды әзірлеу күшейтілген түрде жүргізілуде. Іске асыру сатысында тұрған негізгі құжаттардың бірі 2010-2014 жылдарға арналған инновациялық – индустриялық дамудың мемлекеттік бағдарламасы (ИИДМБ), екіншісі – “Қазақстанның 30 корпоративтік көшбасшысы” болып табылады. Қазақстан экономикасының локомотиві мұнай-газ секторы болып қала бермек, ол ел қоржынына қомақты үлес қосады. Қосылған құн тізбегінде шикізатты жоғары қайта өңдеу технологиясын пайдаланатын компаниялар ең көп пайда алады. Полимерлік материалдар саласындағы инновациялық технологияларды таңдауды оңтайландыру 2000 жылғы бағам бойынша 9 0,6 АҚШ доллары біздің жұмыста қарастырылды [9]. Қарастырылып отырған инновациялармен жобалардың бірлескен пайдасы бар екенін атап өткен жөн: ластаушы заттар мен парниктік газдар шығарындыларын азайту. ХЭА 2009 жылы дайындаған арнайы баяндаманың талдауы [11] СО2 шығарындыларынсыз энергия өндіру (оны ұстау және көму технологиясын қолдану арқасында), жаңартылатын энергия көздерін пайдалану және пайдалануға рұқсат берілген елдерде атом энергиясын пайдалану үлкен маңызға ие болатынын көрсетті. Жүргізілген сценарийлік талдау 2050 жылға қарай СО2 жаһандық шығарындылары қазіргі деңгейге қайтарылуы мүмкін, ал мұнайдщы тұтынудың өсуі жартылай төмендеуі мүмкін, мұндай нәтижелерге қол жеткізу үшін энергия тиімділігі бірінші дәрежелі мәнге ие. Қорытындыларда болашақтың анағұрлым тұрақты энергетикасы қолжетімді екені көрсетілген. Ғылыми-зерттеу жұмыстарын ынталандыру, перспективалы технологияларды көрсету және енгізу бойынша кідіріссіз қадамдар; СО2 төмен шығарындылары бар технологияларды ынталандыру және энергия көздерін әртараптандыру жөнінде нақты және болжамды шаралар енгізу талап етіледі. Бұл қорытындыларды сондай-ақ әлемнің әр түрлі елдерінде жүргізілетін зерттеулер растайды, осылайша, Жапонияда энергетикадағы технологиялық инновациялары бар және экономикалық өзгерістері мен шаралары бар СО2 сценарий шығарындыларын төмендетуге әсер ету мәселесі қаралды. Қоршаған ортаны қорғау бойынша мақсаттарға қол жеткізуге экономикалық реттеудің елеулі үлес қосуына қарамастан, СО2 шығарындыларының едәуір азаюына энергия жүйесінің ішіндегі технологиялық өзгерістердің арқасында қол жеткізілді, 5-сурет: 0,2 және 0,3 екі икемділік мәндері қолданылатын жапон моделі. Ақпарат көзі: SummaryofAnnexV (1993-1995) April 1997, ETSAP—97-1 http://www.etsap.org. Бұл зерттеулерді жүргізу үшін, MACROEM экономикасының макроэкономикалық моделімен өзара байланысты болатын MARKAL моделі іске қосылды. 5. Адам өркениетінің даму тарихының дағдарысын ескере отырып, тренд түзетіміне әрдайым дағдарыстар бірге ілесіп жүрді. Ерте ғасырларда бұл азық-түлік өнімдерінің жеткіліксіз өндірісінде, ал 19 ғасырдың ортасынан бастап халықтың төлем қабілеттілігінің төмендеуінен және тауарлар, халық тұтынатын өнімдер мен көрсетілетін қызметтер өндірісімен жалғасып келе жатқан сұраныс арасындағы тепе-теңдікті жоғалту ретінде байқалды. Әлемдік экономиканың өсу қарқынының төмендеуіне байланысты жаңа шындық климаттың өзгеру саласындағы саясатқа сөзсіз әсер етеді. Осы зерттеудің мақсаты үшін ҚР ЖІӨ-ге ең үлкен үлес қосқан үш негізгі көз бөлінді: сыртқы қарыздар, экспорттан түскен кірістер және ақша массасы. Бұл ретте зерттеу барысында әзірленген эконометриялық модель осы жылдары ЖІӨ өсімінің 80%-ы сыртқы кредиттер ағыны есебінен құрылғанын анықтады. Осылайша, шетелде жұмыс істейтін әрбір $1 млрд. елдің ЖІӨ-н орта есеппен $915 млн.-ға ұлғайтты. 10. Бұл жағдайда экономиканы қаржыландыру тапшылығын қазіргі уақытқа дейін ЖІӨ өсімінің тек 8,9% қамтамасыз етіп келген, ресурстарды сатудан түскен экспорттық түсім есебінен орындауға болар еді, 10 «Бизнес-форум. Панацеяны іздестіруде» Халықаралық іскер журналы KAZAKHSTAN №5/6, 2008 жыл, http://investkz.com/ көпшілік бөлігі Ұлттық қорды қалыптастыруға кеткендіктен. Алайда, негізгі шикізат тауарларының бағасы бүгінде төмендеді және соның салдарынан Қазақстанның экспорттан түсетін табыстары төмендеді. Мұнда ұсынылған жаңа тәсіл болжауды жақсартуға, соның ішінде дағдарыстан шығу салдарын еңсеруді жеделдету үшін экономикаға инвестиция тарту мүмкіндіктерінің бірі ретінде энергия тиімділігін арттыру мәселесін қарастыруға бағытталған (ҚР Президентінің айтуынша, энергия тиімді технологияларды дамыту жылына 1 миллиард АҚШ долларына дейін тартуға мүмкіндік береді). Осылайша, экономика үшін ең аз тәуекелдермен нарықтық тартымдылықты арттыру өте уақтылы. Іргелі макроэкономикалық талдау өте күрделі. Көп жағдайда нарыққа әсер ететін барлық факторларды ескеруге болмайды. Бұл ағымдағы сәтті көрсетті – күтіліп отырған дағдарыстың нақты тереңдігін ешкім сипаттай алмады және ақпараттың белгісіздігінен тіпті бағалай да алмады. ЕҚХ сценарийлерін әзірлеу кезінде пайдаланылатын есептеулерде әлемдік дағдарыстың экономикаға және Қазақстандағы ПГ шығарындыларының есептелген деңгейіне әлеуетті әсері ескерілмеген. Осыған байланысты дағдарыс құбылыстарын және инновациялық технологияларды енгізуді ескере отырып, ПГ шығарындыларын талдау әсіресе өзекті болып табылады. Бұл жұмыста модельдеуді жақсарту бойынша жұмыс нәтижелері ұсынылған. “BAUAuthor” және “Innov – 11 24.06.2009 сценарийлерін құру кехінде / саясат: www.eco.gov.kz, 23 маусым author” келесі жұмыс жоғарыда аталған жақсартулар үшін MARKALKZ үлгілеу құралын пайдалану арқылы жүргізілді: (a) экономикадағы дағдарыс құбылыстары және инновациялық циклдер жалпы ЖІӨ мен экономиканың өсуіне елеулі әсер етеді. ПГ бала шығарындыларын болжау трендтерін түзету үлгіге Жапония тәжірибесін ескере отырып, енгізілді (жоғарыда қараңыз). 2000-2020 жж.кезеңінде ЖІӨ-нің өсуі бойынша үлгіге жорамалдар қайта есептелді (ЖІӨ-нің жыл сайынғы өсуі 5-6% – ға дейін төмендеді, корреляция әдісі мен икемділік факторы 0,2 қолданылды); (b) жыл сайынғы халық санының өсуі қазіргі заманғы үрдістерге сәйкес қайта есептелді, мысалы 2006 жылы халықтың нақты өсуі 3,13% – ды құрады , ал 2008 жылы -1,23%, осылайша халықтың өсуі 2020 жылға дейінгі кезеңде жылына 1-2%-ға көтерілетін болады; (с) шығарындылардың барлық көздеріне МГЭИК талаптары, атап айтқанда эмиссиялардың жергілікті факторлары неғұрлым дәлірек ретінде ескерілді, ИИҮДМБ деректеріне сәйкес 2015 жылға дейін жаңа энергетикалық қуаттарды енгізуді моделдеу кезінде назарға ала отырып, электр энергиясы мен жылу өндіру секторындағы ПГ шығарындыларын есептеу және бағалау кезінде, сондай-ақ 2008 жылға қатысты 2015 жылға қарай Қазақстан экономикасының энергия сыйымдылығын 10% – ға қысқарту жөніндегі нысаналы көрсеткішті назарға ала отырып, және жаңа әзірленген “BAUauthor” және “Innov- author” (6-сурет), орындалды, төменде қараңыз. Сценарий (BAUSNC) Е(Х ұсынылған базалық сценарийге сәйкес келеді, ол 1.1-кестенің деректері негізінде, 3.3-сурет, 4.6-сурет, және 200512 шығарындыларды түгендеудің бастапқы деректері негізінде құрылған. БҒС сәйкес энергетикалық сектордан ПГ шығарындыларының деңгейі 2012-2014 жылы базалық жыл деңгейіне жетуі тиіс:сурет.6 бұл нүкте көрсеткімен (< -level1992) көрсетілген. Сценарийлер (BAUauthor) инновациялық циклдарды ескере отырып, Ал (Innovauthor) – ең жақсы технологияларды пайдалана отырып әзірленгенЕҰХ сәйкес, энергетикалық сектордан ПГ шығарындыларының деңгейі  2012-2014 жылдары базалық жылдың деңгейіне жетуге тиісті: 6-суретте бұл нүкте (< -level1992) нұсқарымен көрсетілген. Сценарий (BAUauthor) инновациялық циклдар ескеріле отырып, ал (Innovauthor) – ең үздік технологиялар қолданыла отырып әзірленген. Сценарийге (BAUautor), ПГ шығарындыларының өсуіне сәйкес дағдарыс жылдары  – 2008-2010 жылдары Тікелей парникті әсермен жалпы газдар эмиссиясы 2005 жылы 243,2 млн. т құрады, CO2 – эквиваленті, включая 196,9 млн. т энергетикалық қызметтен эмиссиялар, 15,3 млн. т өнеркәсіптік процестерден, 22,8 млн. т ауыл шаруашылығынан, және 8,2 млн. т қалдықтардан; ПГ меншікті эмиссиясы жан басына шаққанда 16т құрады, оның СО2 – 12,4т), ПГ жалпы эмиссиясы 1992ж. 29,8%-ға төмен, ЕҰХ 51 бет). Ақпарат көзі:http://unfccc.int/national_reports, сондай-ақ 2018-2020 жылдар кезеңінде ПГ шығарындыларының өсуі күтілмейді, бұдан әрі шығарындылардың бірқалыпты өсуі жылына 1% деңгейінде күтілуде, бұл жағдайда энергетикалық сектордағы ПГ шығарындылары базалық жыл деңгейіне 2028 жылы қол жеткізіледі. ҚР инновациялық даму жолына көшкен жағдайда, бұл сценарийге (Innovauthor) сәйкес келеді, шығарындыларды 2016-2019 жыл деңгейінде тұрақтандыру болжанып отыр, одан әрі жылына 0,5% деңгейінде қалыпты өсу кезінде 2030 жылға қарай 260 млн.тонна СО2 қол жеткізілетін болады. Мұнда жүргізілген ПГ шығарындыларына талдау ЕҰХ-дан алынған кейбір қорытындылармен келісуге мүмкіндік бермейді, атап айтқанда, қолданыстағы технологиялар мен саланың жалпы жағдайы кезінде базалық сценарийге (ВАUSNС) сәйкес ПГ шығарындылары 2012 – 2014 жж. қарай 1992 ж. деңгейіне жетеді деген қорытындымен, ал неғұрлым тиімді технологияларды енгізу кезінде – 2024 ж. қарай [1] бет. 76 ІНЖ және 4.6-сурет, 3.3-сурет 51-бет. Осы зерттеу барысында жүргізілген есептер тіпті консервативті базалық сценарийге (BAUautor) сәйкес, энергетикадан шығатын шығарындылар тек 2024 жылға қарай базалық деңгейдің  90% жететінін көрсетті. Осыған байланысты, ПГ шығарындыларын төмендету бойынша индикативтік мақсат былайша анықталуы мүмкін: – 2020 ж-ға қарай ПГ шығарындыларының деңгейі – базалық жыл деңгейінен 12% -15% – ға төмен. 6. Қазақстандағы энергия үнемдеу перспективалары, есептер бұрын айтылғандай, Қазақстанда ресми саясат дәрежесіне энергетикалық қауіпсіздікке қол жеткізу үшін барынша оңтайлы жол ретінде энергия үнемдеу енгізілді. Бұл проблема бірқатар қалалардың, әсіресе Астананың жаңа астанасының қарқынды өсуіне байланысты өте өткір көрінді. Атап айтқанда, БҰҰДБ ЖЭҚ жобасы аясында Коммуналдық жылумен жабдықтау секторында ПГ шығарындыларын азайту бойынша жұмыстар жүргізілуде, жаңа технологиялар пысықталуда. Жоба бойынша 5 жылда 150 мың тонна СО2 көлемінде шығарындыларды қысқарту жоспарлануда. Қазақстанда жаңа заңдар енгізілуде: “Жаңартылатын энергия көздерін пайдалануды мемлекеттік қолдау туралы”, (2009), “Табиғи монополиялар туралы” Заңға өзгерістер. – бұл шаралар 13 ” 2010-2024 жылдар аралығында атмосфераға ПГ шығарындыларын қысқартуға мүмкіндік береді. шамамен 75 млн.тонна СО2 экв. көмір станцияларынан электр энергиясын ауыстыру кезінде”. 13 Адами даму туралы ұлттық есеп 2008, адами даму тұрғысынан климаттың өзгеруі және оның Қазақстанның дамуына әсері, Қазақстан 2008, БҰҰДБ, 32 бет 6-сурет: Қазақстан Республикасындағы экономикадағы инновациялық циклдар мен дағдарыстық құбылыстарды ескере отырып, ҚР-дағы ПГ эмиссиясының сценарийлерін талдау. Ақапарт көзі: MARKALKZ моделін қолдану арқылы авторлардың есептері. Орталықтандырылған жылумен жабдықтау жүйелерінде (СЦТ) оқшаулауды жақсарту және тарату желілеріндегі шығындарды қысқарту, сондай-ақ есептегіштерді енгізумен және жылу тұтынуды бақылаумен қатар ғимараттарды оқшаулауды жақсарту сияқты шараларды енгізу СЦТ тұтынатын отынды үнемдеудің шамамен 35%-ын әкеледі. Орындалған есептер ПГ эмиссияларын төмендету әлеуеті энергия үнемдейтін технологияларды қолдану есебінен 2020 жылға қарай 1 миллион тонна СО2 мөлшерінде бағалануы мүмкін екенін көрсетеді. ММЭИК 14 баяндамасында атап өткендей, өтпелі экономикасы бар елдердегі ғимараттар секторындағы энергия үнемдеу әлеуетінің басым бөлігі теріс шығындармен сипатталады – яғни табысты инвестициялық мүмкіндіктерді ұсынады. Қазіргі бар кедергілер энергия тиімділігін белсенді ілгерілетуді тежейді, сондықтан энергия тиімділігін арттыру мемлекеттің күшті саясатына және технологиялық прогреске байланысты болады. Ерте инвестициялар ұзақ мерзімді болашақты айқындайды, ол үшін халықаралық инвесторлардың да, мемлекеттің де қаражатын тарту қажет. Қазақстанда қойылған міндеттерді іске асыру үшін қолда бар әлеуетті тиімді іске асыруға мүмкіндік беретін кешенді тәсіл қажет, сонымен қатар энергиялық тиімді шараларды іске асыру қосымша ілеспелі және жанама пайда әкеледі: 14 IPCCC, ClimateChange 2007, http://www.ipcc.ch/publications_and_data / – отынды үнемдеу (тұтынушы жағында), – отынның үлестік шығынын төмендету (өндіруші жағында), – әдеттегі ластағыштар шығарындыларын төмендету (кәсіпорындар ластағаны үшін төлемдерді төмендету), – қоршаған ортаның сапасын жақсарту, – халықтың аурушаңдығын төмендету – оның сапасын арттыру кезінде өндірілетін өнімнің өзіндік құнын төмендету. Қорытынды 1. Макроэкономикалық болжамдарды нақтылау – әлемдік экономикада қалыптасқан жағдайға байланысты көптеген елдердің үкіметтері жүгінетін қалыптасқан практика. Көптеген факторларды ескере отырып, Қазақстанда ПГ шығарындыларын модельдеуді жүргізу алдағы уақытта климаттың өзгеруі саласында ұлттық деңгейде тиімді саясат жүргізуге мүмкіндік береді. 2. Қазақстанның Киот механизмдеріне белсенді қатысуы ДСҰ-ға кіру туралы келіссөздер кезінде елдің беделіне жағымды әсер етеді. Энергия үнемдейтін жобаларды қаржыландыру және енгізу шетелдік инвесторларды тарту тетіктерін іске асыру есебінен жүзеге асырылуы мүмкін. 15 бірлесіп жүзеге асыру (СО), таза даму механизмі (МЧР), шығарындылармен сауда 3. Парниктік газдар шығарындыларын азайту тұрғысынан энергия үнемдеу әлеуетін іске асыру – жаңартылатын энергия көздерін энергия теңгеріміне енгізу есебінен энергия тұтыну құрылымын оңтайландыру; – нормативтік базаны қайта қарау және оны халықаралық стандарттарға жеткізу есебінен жүзеге асыру ұсынылады; үнемдеу резервтерін анықтау үшін жылу мен электр энергиясын тұтынуды есепке алу жөніндегі шараларды енгізу; – жо/ЖЖБ жобаларын іске асыруға, оның ішінде жаңа таза технологияларды енгізуге, энергия өндіру және тұтыну жөніндегі қолданыстағы жабдықтарды жаңғыртуға қосымша инвестициялар тарту. 4. Жобалардың белгілі бір түрлеріне преференциялар немесе шектеулер, ұштасқан пайданы көтермелеу, жобалар үшін дисконттауды немесе жоғарылататын коэффициенттерді енгізу ең көп мөлшерде орнықты дамуға жәрдемдеседі 16 5. Шығарындыларды қысқартудың экономикалық әлеуеті, әдетте, нарыққа қарағанда жоғары, кедергілерді еңсеру жөніндегі тиісті саясатты жүргізу кезінде ғана қол жеткізуге болады [12]. Энергия үнемдеу әлеуеті 30% – да анықталды, бұл инновациялық сценарий шеңберінде іске асырылуы мүмкін. 6. Шығарындыларға қазақстандық квотаның едәуір бөлігі әртүрлі болжамдар бойынша 75-тен 90% – ға дейін құрайды, Қазақстан оны өз мұқтаждарына пайдаланады. Қалған бөлігі квоталардың әлемдік нарығында сатылуы немесе Киот кезеңінен кейінгі болашақ бюджеттік кезеңдерде пайдалану үшін сақталуы мүмкін (2008-2012). Киот квотасын тиімді басқару шығарындылардың сенімді болжамының болуын болжайды. 7. Тіпті ең нашар сценарий кезінде де Қазақстан 2008-2012 жылдар кезеңінде Киот квотасынан аспайды. Қазақстанның техникалық жаңарту жолында дамуы ПГ шығарындылары өсуінің төмен қарқынымен сүйемелденетін болады. Киото хаттамасының тетіктеріне кіру квотаны экономикалық құндылығы бар жаңа ресурсқа айналдырады. Бұл 16 A. Кокорин, Сафонов қ. негізінде ПГ шығарындыларын азайту үшін қосымша ынталандырулар жасайды. “Парниктік газдар шығарындылары сценарийлерінің дұрыс өзгерістерін әзірлеу үшін Ресейдің энергетикасын дамытуды келесі 15-20 жылға есептеуге болады ма?” Әлемдік энергетика”, №4 шығарылым (63), сәуір 2009. осылайша, шығарындылардың Киот бюджеті Қазақстан Республикасының экономикалық дамуына кедергі болмайды. Әдебиет тізімі 1. Қазақстан Республикасының Екінші ұлттық хабары Астана, 2009, ақпарат көзі: http: //unfccc.int/national_reports. 2. Инютина Л., Байзаков С., Байгарин К., 2003, ” Қазақстанда CO2 шығарындыларын болжау және ПГ шығарындыларын азайту үшін реттеуші тетіктер”, кітап, Астана. 3. Иютина Л., Есеркепова И., 2004. ” 2020 жылға дейінгі перспективамен Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының бірлескен энергетикалық балансын әзірлеу”, 2 том, кітап 8, Алматы. 4. Inyutina L. ,2005. “Development of baselines at the sectoral & regional level in Kazakhstan”. “Enhancing Kazakhstan’s initiative to take advantage of the opportunities to use CDM/JI in the global effort to address climate change”, CIDA/Climate Change Coordination Center, Astana. 5. UNDP/ REEP, 2007. “Report on Benefits of RES to Energy Sector in Kazakhstan”, Almaty. 6. USAID, 2000 “Парниктік газдар шығарындыларын азайту: Орталық Азия үшін жобаларды әзірлеу жөніндегі нұсқаулық”, 6-тарау, Алматы. 7. А.А. Голуб, Е.Б. Струкова, А. Маркандиа , 2004. Климаттық өзгерістердің экономикалық аспектілері және парниктік газдар шығарындыларын шектеу, Халықаралық семинар материалдарының жинағы (2004 жылғы 5-6 сәуір) М.:, 2004. с. 24-33) / http://demoscope.ru/weekly/2004/0173 8. SOFRECO/TACIS, 2006. TosatoJ.C. Қазақстандағы экономикалық модельдеу әлеуетін жақсарту. Қазақстан үшін СО2 шығарындыларының энергетикалық жүйесі мен сценарийлері. MARKAL-MACRO техникалық-экономикалық моделдеу құралы көмегімен дайындалған. 9. Инютина Л.А, 2006. Стратегиялардың нұсқалары, заңнамалық бастамалар және парниктік газдар шығарындыларының экономикалық аспектілері, «БҰҰ-ның Климаттың өзгеруі туралы негіздемелік конвенциясына Киот хаттамасын ратификациялаудың экологиялық, экономикалық және саяси аспектілері” парламенттік тыңдау, кітап, Астана, 200-209 бет. 10. Инютина Л.А, С.П.Инютин, Т.Омарбекұлы, 2007. “Полипропилен өндірісі мысалында экологиялық факторларды ескере отырып, неғұрлым тиімді технологияны таңдау әдістемесі”, Тараз, «Вестник ТАРГУ», №2. 11. МЭА., 2008. ” Энергетикалық технологиялардың болашағы: 2050 жылға дейінгі Даму стратегиясы мен сценарийлері”, ақпарат көзі :http://www.iea.org 12. Инютина Л., 2008. “Энергия үнемдеу саясатындағы энергия тиімділігі мен қаржылық тетіктердің рөлі”, жинақ «ҚР-дағы энергия үнемдеу саясаты» тақырыбындағы ғылыми-практикалық конференция, Астана, ҚР Парламентінің Сенаты, 14,32-37 бет