Экономика мен адамзаттың әл-ауқатының айтарлықтай өсуіне өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің құлдырауы мен жаһандық климаттық өзгерістер аясында қол жеткізілді. Бұл проблемалар, егер оларға назар аудармаса, біздің планетамызда болашақ ұрпақ үшін өмір сүру жағдайларының айтарлықтай нашарлауына алып келеді .1

Энергетикалық және шикізат ресурстарын тұтыну жыл сайын артып келеді және оларды өндіру әлемдік нарықтың өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайды, бұл түпкілікті өнімнің бағасына теріс әсер етеді. Бұдан басқа, тауарлар мен қызметтердің құнына пайда болған қалдықтардың саны мен сипаты әсер етеді, өйткені экологиялық стандарттар жылдан жылға қатая түседі.

90-шы жылдардың өзінде америкалық компаниялар жыл сайын “жасыл заңнаманы” сақтауға 80 млрд доллардан астам қаржы жұмсады, бұл США2 ЖІӨ-нің шамамен 1,5% – ына сәйкес келеді. Яғни, нәтижесінде көптеген қалдықтар пайда болатын өндіріс технологиясы тиімдірек бола түседі. Энергия мен ресурстарды барынша үнемді пайдаланатын және алынатын қалдықтарды азайтатын технологиялар, яғни қоршаған ортаға теріс әсері төмендетілген технологиялар рентабельді болып табылады. Мұндай технологиялар “жасыл”3 деп аталды. “Сіздің бизнесіңіз жерді құтқаруға көмектесе алатындай 50 қарапайым жолы” кітабында Бизнестің экологиялық жауапкершілігі туралы былай делінген: “әрбір компания екі басты әрекетке қатысады — энергия мен ресурстарды тұтынады және қалдықтарды шығарады. “Жасыл” болу міндеті екі мақсатқа негізделеді: қалдықтардың деңгейін төмендету және ресурстарды барынша азайту, сонымен қатар күрделі және адам, сондай-ақ жер, су және ауа”4.

Алайда, қазіргі нарықта өмір сүру үшін технологиялық процесті жаңғырту ғана емес, сонымен қатар сауатты маркетинг жүргізу де талап етіледі. Айта кету керек, технологияның өзгеруі айтарлықтай күрделі шығындармен байланысты өте қымбат процесс болып табылады, демек, “жасыл” технологиялар бойынша өндірілетін өнім өзінің “экологиялық емес” аналогтарынан қымбат болады. Маркетингтің міндеті-тұтынушыны экологиялық қауіпсіз технологиялар бойынша өндірілетін “жасыл” тауарларға бағыттау. Мұндай маркетинг “жасыл”деп аталды.

“Жасыл” технологиялар маркетингі – “жасыл” маркетинг элементі

“Халықаралық маркетинг”, “жасыл” маркетинг — бұл қоршаған орта үшін қауіпсіз болып табылатын өнімдер маркетингі. “Жасыл” маркетинг тауардың өзін түрлендіру, оны өндіру процесі (технологиясы), сондай-ақ қаптау сияқты шаралар кешенін қамтиды. Мұндай Маркетинг жыл сайын қоршаған ортаны ластау проблемаларына жаһандық алаңдаушылық тудырған жақтастар көбейіп келеді. Компаниялар екіншісінің бірі биосфераға кері жүктемені төмендету ниетін мәлімдейді, бұл олардың өнімдерінде де, ұсынылатын сервистерде де көрініс табатыны сөзсіз.

Өткен ғасырдың 80-ші жылдарынан бері жүргізілген қоғамдық пікірді талдау қоршаған ортаға қауіпсіз өнімдерді таңдауға өзінің дайындығы туралы мәлімдейтін әртүрлі елдерде тұтынушылардың айтарлықтай пайызы бар екенін көрсетті. Тұтынушылардың бұл бөлігі “жасыл” деп аталды, өйткені олар табиғатпен жақсы үйлескен, олардың өмір сүру салтына сәйкес келетін өнімдерді сатып алғысы келеді. Grail Research компаниясы 2008 жылы жүргізген нарықты талдауға сәйкес АҚШ-тағы тұтынушылардың шамамен 8% – ын “жасыл” тауарларды үнемі сатып алатын”шынайы жасыл” (“true green”) қатарына жатқызуға болады, тағы 76% – ын “жасыл” өнімдерді тек кейде сатып алатын”орташа жасыл” (“light green”) деп жіктеуге болады.

Анықтамадан “жасыл” маркетинг – өте кең түсінік. Бұл мақалада “жасыл” маркетинг ұғымына кіретін неғұрлым күрделі бөлігі болып табылатын “жасыл” технологиялар маркетингі — тауарлар мен қызметтерді өндіру технологиясына қатысты оның бөлігі нақтыланды және қаралды. Себебі, өндіріс технологиясын толық ауыстыру немесе күрделі жаңғырту туралы әңгіме болып отыр, бұл көбінесе тауарды немесе оның орамасын өзгерту қиын және қымбатырақ. Экологиялық қауіпсіз технологияға көшуден басқа, компаниялар тұтынушыға оның өнімдері қоршаған ортаға зиян келтірмейтіндігін және оларды таңдай отырып, тұтынушы өзінің әлеуметтік жауапкершілігін көрсетеді.

“Жасыл” технологиялар маркетингінің ерекше ерекшеліктері

“Жасыл” технологиялар маркетингінде бар тәсілдерді талдау үшін ақпарат жинау Интернет желісінің көмегімен жүзеге асырылды. Келесі іздеу жүйелері мен іздеу кілт сөздері іске қосылды:

  1. Google іздеу жүйесі-түйін сөздер “green technology”, “green marketing”, “green technology marketing”, ” green business”;
  2. Яндекс іздеу жүйесі – “жасыл технология”, “жасыл маркетинг”, “жасыл технологиялар маркетингі”түйінді сөздер.

Осылайша, осы саладағы “жасыл” технологиялар мен маркетингпен байланысты ағылшын және орыс тілді ресурстарға шолу жүргізілді. Сондай-ақ, олардың веб-сайттарында ұсынылған Ақпарат және корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік бойынша өз есептерінде ірі компаниялар жариялайтын деректер негізінде нақты компаниялар қолданатын “жасыл” технологияларға шолу жүргізілді (CSR report).

Нақты мысалдарды қарастырайық (кесте. 1) XX ғасырдың 90-жылдары ірі компаниялардың не істеп жатқанын және “жасыл” технологиялар бойынша өндірілетін тауарларға тұтынушылардың назарын аудару үшін қазір не істеп жатқанын.

1-кесте. Соңғы 20 жыл ішінде “жасыл” технологиялар бойынша өндірілетін тауарларға тұтынушылардың назарын аудару жөніндегі компаниялардың қызметі

1-кестеден көрініп тұрғандай, әртүрлі компаниялар пайдаланатын жалпы тәсілдер өзгерген жоқ-көбінесе бұл улы компоненттерді пайдаланудан бас тарту, қоршаған ортаға әсерді азайтуға бағытталған ірі корпоративтік бағдарламаларды әзірлеу, сондай-ақ, әдетте салалық бағытқа қатысты басқа да бастамалар.

Мұндай “жасыл” бастамалар туралы ақпарат бірінші кезекте ірі компаниялар жыл сайын жариялайтын корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік туралы есеп (CSR report) беттерінде пайда болады. Оны сондай-ақ тақырыптық баспасөзде (салалық журналдардағы қандай да бір компанияның “жасыл” технологияға көшуі туралы хабарлама) және нақты тауардың қаптамасында (қоршаған ортаны қорғау саласындағы жетістіктер мен наградалар туралы мәліметтер немесе белгілі бір экологиялық стандарттарға сәйкестік белгілері) кездестіруге болады. Егер қазыналары тауарлар туралы, есептелген тұтынушылардың кең шеңбері үшін үлкен көрнекілік компания жүгінеді жарнама БАҚ.

“Жасыл” технологиялар маркетингінің екі бағытын атап өтуге болады: біріншісі — өндірісте немесе Басқару қажеттілігі үшін “жасыл” технологияны әзірлеу және енгізу және екіншісі — компанияның инновацияларды қаруландыруға алған жарнамасы.

Негізінде, бұл екі бағытты екі кезең деп есептеуге болады-алдымен компания белгілі бір экологиялық технологияны әзірлеп, енгізеді, бұл туралы тақырыптық баспасөзде және тоқсандық немесе жылдық корпоративтік есепте жиі жарияланып, содан кейін белсенді жарнамаға кіріседі. Бірінші бағыт басқа салаларда пайдаланылатын шикізат өндіретін немесе өндіретін компанияларға жатады, өйткені сатып алушылардың аз ғана санынан белсенді жарнамаға қажеттілік жоқ. Екінші бағытты кең тұтыну нарығына жұмыс істейтін компаниялар пайдаланады, “жасыл” бастамалар туралы ақпаратты тұтынушылардың барынша көп санына дейін жеткізу маңызды болған кезде, өйткені қамту неғұрлым көп болған сайын, дәл сол “жасыл” тауарға неғұрлым артықшылық бере алады. Жауап беруші: жургараев Ермек Нурланович бұл қателік егер де қазіргі пайдаланушы “қауіпсіздік” атты қосымша бетінде ақпараттық база бумасында қойылмаған болса немесе бумаға ортақ қатынаудағы пайдаланушылар тізімінде болмаса шығады.

Жүргізілген талдау негізінде басым “жасыл” технологиялар, негізінен жеті салада іске асырылатын және оларды жылжыту үшін қолданылатын маркетингтік қадамдар анықталды (кесте. 2).

2-кесте. Әр түрлі салаларда “жасыл” технологияларды пайдалану және олардың маркетингінің мысалдары

Нақты “жасыл” технологияларды ілгерілететін фирмалардың мысалдары

Химия

Дау Кемикал (Dow Chemical) фирмасымен бірнеше жыл бұрын сүт қышқылы негізінде полимер — NatureWorks — толығымен био-ыдырайтын және тірі ағзаларға зиян келтірмейтін полимер-әзірленген.

Ниппон Ойл, Тойота Моторс, Хино Моторс (Nippon Oil, Toyota motors, Hino motors) компаниялары, сондай-ақ Токио Үкіметі пальма және Өсімдік майларының басқа да түрлерін гидрациялаудан алынған биодизельге қоғамдық көлікті (автобустарды) ауыстыру жөніндегі бірлескен бағдарламаны іске қосты.

Құрылысы

МКД (MKD — Michelle Kaufmann Designs) компаниясы жүз пайыз экологиялық тұрғын үй салуға маманданған. 2007 жылы Халықаралық құрылыс көрмесінде осы дизайнерлік бюро салған үй экспозицияда орталық орынға ие болды.

Автомобиль жасау Компаниясы Лексус (Lexus) бірден бір компания болып табылады, ол үлкен ауқымда жеткізеді ресейлік нарыққа автомобильдер гибридным бар. Бұл машиналарды қолдау үшін жарнамалық науқан “болашақ — бүгінгі”ұранын пайдаланады.

“Жасыл” технологиялар маркетингін айқын пайдаланатын фирмалардың мысалдары
Энергетика

“Шелл” (Shell) компаниясы 1997 жылы Shell Foundation деп аталатын және “Шелл”компаниясының эмблемасы бар қайырымдылық қорын құрды. Қордың міндеттерінің бірі энергияны пайдаланумен байланысты адам қызметінің түрлі салаларында “жасыл” технологияларды ілгерілету болып табылады.

Химия

“Басф” (Basf) компаниясы қоршаған ортаға қауіпсіз технологиялар бойынша өндірілетін өз өнімдерін таңбалау үшін “Eco-efficiency” эмблемасын әзірледі. Ерекшелігі “Басф” эмблемасын компания 1996 жылы қабылдаған ЭК тиімділікке талдау жасаған өнімдерде ғана орналастырады.

IT-индустрия

“Интел” (Intel) компаниясы өзінің әкімшілік және өндірістік қуаттарын тамақтандыру үшін “жасыл” энергияны пайдалану бойынша өз саласында жетекші орынға ие. Компанияның сайтында осы фактіге толық бөлім арналған.

“Асус” (Asus) компаниясы GreenASUS корпоративтік бағдарламасын әзірледі, оның шеңберінде компанияның барлық бөлімшелері халықаралық экологиялық стандарттар бойынша сертификаттаудан өтті, экологиялық бастамаларды қолдау үшін компания қоршаған ортаны қорғау ісіне адалдығын көрсетуге арналған GreenASUS эмблемасын құрды.

Қонақ үй бизнесі және ивент-индустрия

“Мэриотт” (Marriott) компаниясы өзінің қонақ үй қызметінде де, іс-шараларды ұйымдастыруда да қолданатын “жасыл” технологиялар туралы егжей-тегжейлі баяндалатын шағын бейнероликтер шығарды.

“Хаятт” (Hyatt) компаниясы тұрақты даму Тұжырымдамасы аясында “Hyatt Earth” бағдарламасын іске қосты. Аталған бағдарлама экологияның жаһандық проблемалары және оларды шешу жолдары туралы ақпарат ұсынылған, сондай-ақ “Хаятт” компаниясының қоршаған ортаны қорғау ісіне қосқан үлесі көрсетілген отельдерде ақпараттық стенділерді орналастыруды көздейді.

Құрылысы

2009 жылы Дон-Строй компаниясы өзінің “Лосиный остров”құрылыс жобасын жылжыту үшін жарнамалық Науқанды іске қосты. Онда құрылыс ауданы мен Қолданылатын материалдардың экологиялық жағдайына баса назар аударылды. Бұл “жасыл” технологиялар маркетингінің элементтерін қаруланған алғашқы ресейлік компания.

Қорытынды

“Жасыл” технологияға көшу-бұл жер экологиясын болашақ ұрпақтың өміріне жарамды күйде сақтаудың ең тиімді тәсілі. Мұны халықаралық ұйымдар (БҰҰ сияқты) және дамыған елдердің үкіметтері, сондай-ақ қатардағы компаниялар да түсінеді. Міндет-бұл көшуді нақты өндірушілер үшін де, тұтынушылар үшін де тиімді ету және бұл міндетті “жасыл” технологиялар маркетингі шешуге арналған. Дәл осы заманғы маркетингтік тәсілдің арқасында “жасыл” технологияларды енгізуден барлық пайда алады: компания — пайда, сатып алушылар — сапалы тауарлар, ал қоғам — экологиялық жағдайды жақсарту.

“Жасыл” технологияға көшу үдерісіндегі флагман АҚШ болып табылады (“жасыл” технологияларды қару-жараққа алған ірі әлемдік компаниялардың басым бөлігі дәл сол жерде орналасқан), содан кейін Жапония мен Батыс Еуропа елдерін атауға болады.

Ресей артта қалған позицияны алады. Уақыт өте келе отандық компаниялар экологиялық қауіпсіз технологияларға көше бастайды деп үміттенуге болады,бұл жағдайда батыс тәжірибесі “Жасыл” салалардың жылдам дамуына ықпал етеді. Алайда, әзірше” жасыл ” технологиялар біздің елімізге тек қана франшиза түрінде келеді.


1 Мыңжылдық Қарсаңында Экожүйелерді Бағалау Жөніндегі Жиынтық Баяндама, 2005 Жыл.

2 жасыл бизнес: экологияға инвестиция салу-табысты / М. Прокоп: Пер. ағылш. Б. А. Борисова. – М.: Мир, 1995. – 96 б.

3 Жасыл экономика стратегиясы: бизнестің жаңа әлеміндегі мүмкіндіктер мен сын-қатерлер / Makower J. – McGraw-Hill, 2008. – 312 б.

4 50 қарапайым заттар, сіз топ Жер / жер құтқару үшін жасай аласыз. – Hyperion; қайта қаралған басылым, 2008. – 128 б.

5 Халықаралық Маркетинг / Cateora П. С., Х. Грэхэм, Солвейн П. – Макгроу-Хилл/Ирвин 2008,. – 744 p.

6 Стратегиялық жасыл маркетинг / Макдэниэл С. В. Райлендер Д. Х. тұтыну маркетинг журналы, 1993, 10 (3): 4-10.

7 сенімді жасыл маркетинг Mendelsohn дамыту үшін стратегиялық альянстарды пайдалану, N., Polonsky M. J. тұтыну маркетинг журналы, 1995, 12 (2): 4-18.

8 The Green Revolution / Grail Research, 2009.