Қазіргі уақытта әлемде “жасыл” экономика ұғымына ерекше назар аударылады.

Қаржы мекемелері, венчурлік бизнес өкілдері, жекелеген елдердің үкіметі, кәсіпкерлер, тұтынушылар жасыл экономикаға көшуде. Энергия тиімді технологиялар мен табиғи инфрақұрылымға инвестициялар қазірдің өзінде барабар қайтарым береді [2].

Жасыл экономика-соңғы екі онжылдықта қалыптасқан экономикалық ғылымдағы бағыт, оның шеңберінде экономика табиғи ортаның тәуелді компоненті болып табылады, оның шегінде ол бар және оның бір бөлігі болып табылады деп есептеледі. Жасыл экономика теориясы үш аксиомаға негізделеді: шектеулі кеңістіктегі ықпал ету саласын шексіз кеңейту мүмкін емес; ресурстардың шектелуі жағдайында шексіз өсіп келе жатқан қажеттіліктерді қанағаттандыруды талап ету мүмкін емес; жер бетіндегі барлығы өзара байланысты болып табылады. Тұрақты экономикалық өсу мүмкін емес – тек тұрақты экономикалық даму мүмкін. “Жасыл экономика” тұжырымдамасы үлкен қоғамдық резонанс алады. Оны сарапшылар, саясаткерлер, үкіметтік емес ұйымдар белсенді талқылайды. “Жасыл экономика” тұжырымдамасының жақтаушылары қазір басым экономикалық жүйе жетілмеген деп санайды. Ол тұтастай алғанда адамдардың, әсіресе оның жекелеген топтарының (немесе елдер топтарының) өмір сүру деңгейін арттыруда белгілі бір нәтижелер берсе де, бұл жүйенің жұмыс істеуінің теріс салдары айтарлықтай: бұл экологиялық проблемалар (климаттың өзгеруі, шөлейттену, биоәртүрліліктің жоғалуы), табиғи капиталдың сарқылуы, кең ауқымды кедейлік, тұщы судың, азық-түліктің, энергияның жетіспеуі, адамдар мен елдердің теңсіздігі. Мұның барлығы қазіргі және болашақ ұрпақ үшін қауіп төндіреді. Адамзаттың өмір сүруі мен дамуы үшін “жасыл экономикаға” көшу талап етіледі – яғни ұзақ мерзімді перспективада адамның әл-ауқатын арттыруға әкелетін тауарлар мен қызметтерді өндіруге, бөлуге және тұтынуға байланысты Экономикалық қызмет түрлерінің жүйесіне көшу, бұл ретте болашақ ұрпаққа елеулі экологиялық тәуекелдердің немесе экологиялық тапшылықтың әсеріне ұшырамау [4].

Зерттеудің негізгі мақсаттары жасыл экономикаға көшудің және оның Қазақстандағы дамуының әлемдік тәжірибесін талдау.

Зерттеу материалдары мен әдістері

Бәсекеге қабілеттілікті бағалаудың теориясы мен әдіснамасын әзірлеуге ресейлік және шетелдік ғалымдар н. елеулі үлес қосты.Алматы: Қазақ Энциклопедиясы, 2014. Және басқалар. Зерттеу ғылыми әдістердің қолданылуына негізделеді: жеке адамнан жалпы және ортақ адамнан жеке адамға дейінгі жалпылау, талдау, болжау, экономикалық бағалау (ұқсастығы).

Мақала жазу барысында әр түрлі әдебиет көздері қолданылды: ғылыми әдебиет, компаниялардың аналитикалық материалдары және т. б.

Зерттеу нәтижелері
және оларды талқылау

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) жіктемесіне сәйкес “жасыл” технологиялар мынадай салаларды қамтиды: жалпы экологиялық басқару (қалдықтарды басқару, судың, ауаның ластануына қарсы күрес, жерді қалпына келтіру және т.б.); жаңартылатын көздерден энергия өндіру (күн энергиясы, биоотын және т. б.), климаттың өзгеру салдарын жұмсарту, атмосфераға зиянды шығарындыларды азайту, отынды пайдалану тиімділігін арттыру, сондай-ақ ғимараттар мен жарық беру құралдарындағы энергия тиімділігін арттыру [9].

БҰҰ-ның Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы (ЮНЕП) ретінде Жасыл экономика идеясы 2008 жылы қабылданды [1].

Әлемдік шаруашылықты экономикалық, әлеуметтік және экологиялық тұрғыдан тұрақты өсу моделіне қайта бағдарлау үшін “жасыл” экономиканың принциптері Қазіргі уақытта іске асырылып жатқан құрылымдық реформаларға интеграциялануы тиіс. Сарапшылар “жасыл” экономиканы қалыптастыру және осыған байланысты құрылымдық реформалар ЖІӨ-нің ұлғаюында жүзеге асырылатын экономикалық өсудің қозғаушы күші бола алатын төрт негізгі арнаны (оларға сәйкес келетін әсерлерді анықтау) бөліп көрсетеді.

Біріншіден, жасыл экономикаға көшу табиғи, физикалық және адами капиталдың (бұл – input effects) кіріс ресурстарын арттыруға қабілетті. Әңгіме табиғи капиталды неғұрлым тиімді басқару есебінен табиғи ресурстардың (орман, балық, ауыл шаруашылығы алқаптарының, т.б.) өнімділігін арттыру туралы, қоршаған ортаның жай-күйін жақсарту салдарынан халықтың денсаулығын жақсартудан және сырқаттанушылығын қысқартудан адами әлеуеттің сапасын арттыру туралы және, ақырында орман өрттерін, су тасқындарын, басқа да табиғи құбылыстарды қоса алғанда, экологиялық тәуекелдерді неғұрлым шебер басқару салдарынан физикалық капиталдың шығынынан экономикалық залалды төмендету туралы болып отыр.

Екіншіден, бұл өту қолайлы құрылымдық өзгерістермен сүйемелденуі тиіс және өндірістік аппаратты жаңартуға, энергия тиімділігін арттыруға, энергияның баламалы көздеріне көшуге және парниктік газдар шығарындыларын азайтуға бағытталған энергетиканы, құрылысты, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты және т.б. қоса алғанда, бірқатар жүйе құраушы секторларға елеулі инвестицияларды болжайды. Барлық осы нәтижелер экономиканың базалық салаларының (efficiency effect) тиімділігін кең мағынада арттыруда көрінеді. Осымен бір мезгілде, үшіншіден, өсудің маңызды факторы ретінде сумен жабдықтау және кәріз жүйесін, отынның баламалы көздеріне бағдарланған қоғамдық көлікті және т.б. қоса алғанда, “жасыл” инфрақұрылымды дамытуға инвестициялық салымдар дербес бөлінеді. Бұл жағдайда ынталандыру әсері (stimulus effects) туралы.
Ақырында, төртіншіден, жасыл экономикаға көшу инновациялық белсенділікті, оның ішінде қолайлы бәсекелестік орта жасаумен қатар, стандарттар мен регламенттерді қолданысқа енгізуді қоса алғанда, реттеу әдістерімен қатар қолдауға тиіс фирмалар деңгейінде (әдетте ҒЗТКЖ мен патенттік белсенділікке арналған шығындар арқылы өлшенетін) ынталандырады. Бұл жағдайда инновациялық әсер (innovation effects) туралы сөз болып отыр.

Жасыл экономикаға көшу кезінде орнықты дамуды қамтамасыз ету үшін маңызды мәнге ие және жаңғырту мұнда талданатын құрылымдық реформалардың маңызды элементі болып табылатын қазіргі заманғы инфрақұрылымды қалыптастыруға ерекше назар аударылады. Инфрақұрылымдық секторлардың құрамына су инфрақұрылымы (бөгеттер мен су қоймаларын қоса алғанда), жер құрылысы және аумақтарды жоспарлау, тұрғын үй құрылысы және урбанизацияланған аумақтарды дамыту, жағалаудағы аумақтарды су тасқынынан қорғау жүйесі, Жол-көлік инфрақұрылымы (оның ішінде порттар, көпірлер, жолдар), энергетика (АЭС қоса алғанда) және бірқатар басқалар кіреді. Бұл секторлар оларда пайдаланылатын өндірістік аппараттың (секторлардың аталған шеңбері бойынша – 20 жылдан 200 жылға дейін) ұзақ қызмет ету мерзімдерімен және инвестициялардың ұзақ мерзімді сипатымен сипатталады, соның салдарынан оларды экологиялық тұрғыдан бағдарланған жаңғырту қағидаттық мәнге ие болады. Сонымен қатар, инфрақұрылымдық салаларға өндіріс ауқымынан айқын көрінген үнемдеу, желілік әсерлер мен экономикалық, экологиялық және әлеуметтік мақсаттар арасындағы синергия тән.

Бұл бағытты басым деп санайтын елдерде жасыл экономиканы қалыптастырудың кейбір жолдарын қарастырайық.

Әлемдік көшбасшылардың бірі Оңтүстік Корея болып табылады. Бұл елде ЖІӨ-нің 3% – ы немесе 60 млрд. АҚШ долларын 2011 жылдан бастап “Жасыл” секторларды дамытуға бағыттау жоспарланып, 1,8 млн жұмыс орны құрылды. Ұлттық стратегия ретінде “жасыл” өсу тұжырымдамасын таңдаған Оңтүстік Корея өнеркәсіпке, энергетикаға және инвестицияларға, көліктің “жасыл” түрлеріне, тұщы судың баламалы көздеріне, қалдықтарды өңдеу технологияларына, саябақтарды дамытуға, қала шегінде өзендерді жайғастыруға баса назар аударады. Министрліктер дербес жүзеге асырған түрлі жобалар екінші дәрежелі мақсаттарға бюджеттік шығыстарды болдырмау үшін бірыңғай пакетке біріктірілді.

2011 жылдан бастап Оңтүстік Корея экологиялық инновациялармен өндірілген тауарларды “жасыл” тұтынуды ынталандыру үшін “жасыл төлем карталары” жүйесін іске қосты. Мұндай карталардың көмегімен “Жасыл” тауарлар мен қызметтерді тұтыну, жеке тұлғаның орнына қоғамдық көлікті пайдалану, сондай-ақ энергия тиімді тауарларды пайдалану ескеріледі. Ресей үшін бұл тәжірибе, біздің ойымызша, әсіресе ұлттық төлем жүйесінің қалыптасуына байланысты өте қызықты көрінеді. Мүмкін, ол “жасыл” құрамдас бөлікті қамтуы керек.

АҚШ жасыл экономиканы дамытудың негізгі бағыттары ретінде баламалы энергетиканы дамытуды таңдады. 2030 жылға қарай күн қондырғыларының көмегімен ел тұтынатын энергияның 65% – ы және 35% – ы-жылу өндірілетін болады. Американдық Штаттардың биліктеріне осы мақсатқа жету үшін өз бетінше нақты шаралар жасау үшін екі жыл (2014 жылдан бастап) берілген. Президент Барак Обама экологиялық жағдайды жақсартып қана қоймай, 5 млн-ға дейін жұмыс орнын құру үшін келесі 10 жылға арналған экологиялық таза технологияларды дамытуға арналған өзінің инвестиция жоспарын жариялады.

Іс жүзінде ЕО-ның барлық елдерінде Энергетика, қоғамдық көлік пен инфрақұрылымды дамыту, эко-қоныстарды салу, сондай-ақ кәдеге жарату жүйесі саласында “жасыл” шаралар әзірленді. ЕО-да ЕУРО-5 автокөліктік шығарылымдарға стандарттар қабылданды және қазірдің өзінде жаңа Еуро-6 енгізу дайындалуда. Сатып алушыларға электромобиль сатып алуға миллиондаған субсидиялар бөлінеді. Ұлыбритания өзінің ұлттық даму стратегиясы ретінде “жасыл” технологиялар экономикасын қабылдады және жақында 100 мың жаңа жұмыс орнын құруға бағытталған өзінің “жасыл” жобаларын жария етті.

Қытайда 2020 жылға қарай жаңартылатын көздерден электр энергиясының 15% – ын (қазір 9 %) алу, ал экономиканың көміртекті қажетсінуін 45% – ға төмендету жоспарланып отыр. Қытайда жасыл технологияларды дамыту үрдісі 12 бесжылдықтан (яғни 2011 жылдан бастап) басталды. ҚХР-да 2 мыңнан астам экологиялық Лас компания мәжбүрлі түрде жабылды. ҚХР-да энергия үнемдеуге, жаңартылатын энергетикаға, тиісті технологияларға арналған мемлекеттік қаржы көлемі АҚШ пен ЕО көрсеткіштерінен бірнеше есе асып түсті. Қытай өндірушілері қазірдің өзінде әлемдік күн батареялары экспортының 40% – ын және жел қондырғыларының 20% – ын алып отыр. Бұл – нанотехнологиялар, ағымдағы жылы glodal Innovation GICNA Жаһандық инновациялық орталығы ашылды. Пекиннің жарияланбаған мақсаты-XXI ғасырдағы жасыл технологиялар саласында әлемдік көшбасшы болу.

Хантер Ловинс (Hunter Lovins), көптеген кітаптардың авторы, олардың ішінде “табиғи капитализм” (Natural Capitalism), “климатты қорғау: қалалар үшін басшылық” (Climate Protection Manual for Cities), Green Technology (Hunter Lovins) сұхбатында www.green-technology.org) түрлі елдер мемлекеттерінің жасыл экономикаға көшуге дайындығын қалай жүргізетіні туралы бірнеше мысалдар келтіреді. Хантер, атап айтқанда, Швеция туралы және шведтердің 2020 жылға қарай ел мұнайдан толық құтылуды, сондай-ақ көмір мен ядролық энергияны үрдістерден алып тастауды жоспарлап отырғандығы туралы мәлімдемесі туралы әңгімелейді. Жапония энергия көзі ретінде мұнайды пайдалануды 40% қысқарту туралы жариялады. Еуропалық Комиссия 2020 жылға қарай жаңартылатын энергия көздерін пайдалануды 20% – ға дейін ұлғайтумен қатар көміртегі шығарындыларын 20% – ға қысқартуды қарастыратын “2020 жылға қарай 20” жоспарын жариялады[10].

Қазақстанның Жасыл экономика үшін бірегей мүмкіндіктері мен алғышарттары бар. Кең аумақ, тиімді геосаяси жағдай, қолда бар қаржылық және табиғи ресурстар, нарықта неғұрлым тиімді және қолжетімді жасыл технологиялар ұсынысының өсуі және басқа да факторлар жаңа мүмкіндіктерге қолайлы. Жасыл даму принциптерін қолдану тұрғысынан реформалауды талап ететін экономиканың аса маңызды сегменттері Қалдықтарды кәдеге жарату секторы, энергетикалық сала және су тұтыну секторы болып табылады [8].

“РИО + 20” Саммитінен кейін қазақстандық қоғамның күштері “жасыл” экономикаға көшу стратегиясын іске асыруға бағытталған. Президент н. Назарбаевтың бастамасы бойынша А. Назарбаев “жасыл” экономикаға көшу жөніндегі тұжырымдама әзірленді. Бірінші кезекте, Тұжырымдамада экономиканың белгілі бір салаларын реформалауға бағытталған басым міндеттердің тізбесі ұсынылған.

“Жасыл” экономикаға көшу шеңберінде: ресурстардың тиімділігін арттыру; қазақстандық инфрақұрылымды жетілдіру ;халықтың әл-ауқатын жақсарту болжанады.

Ел алдында тұрған “жасыл экономикаға” көшу жөніндегі негізгі міндеттер: ресурстарды (су, жер, биологиялық және т.б.) пайдаланудың және оларды басқарудың тиімділігін арттыру; қолда бар инфрақұрылымды жаңғырту және жаңа инфрақұрылым салу; қоршаған ортаға қысымды жұмсартудың рентабельді жолдары арқылы халықтың әл-ауқатын және қоршаған ортаның сапасын арттыру; ұлттық қауіпсіздікті, оның ішінде су қауіпсіздігін арттыру болып табылады.

Қазақстанның “жасыл экономикаға” көшуі жөніндегі тұжырымдама үш кезеңде іске асырылатын болады.

Бірінші кезең кезінде – 2013 жылдан 2020 жылға дейін-мемлекеттің негізгі басымдығы ресурстарды пайдалануды оңтайландыру және табиғат қорғау қызметінің тиімділігін арттыру, сондай-ақ “жасыл” инфрақұрылымды құру болады;

Екінші кезең барысында – 2020 жылдан бастап 2030 жылға дейін-қалыптасқан “жасыл” инфрақұрылым базасында суды ұқыпты пайдалануға, жаңартылатын энергетика технологияларын дамытуды ынталандыру мен ынталандыруға және кеңінен енгізуге, сондай-ақ энергия тиімділігінің жоғары стандарттары негізінде құрылыстар салуға бағдарланған ұлттық экономиканы қайта құру басталады.;

Үшінші кезеңде – 2030 жылдан бастап 2050 жылға дейін ұлттық экономиканың “үшінші өнеркәсіптік революция” деп аталатын қағидаттарға көшуі жүзеге асырылады.

Қазақстанда “жасыл” экономиканы дамытудың жеті негізгі бағыты:

1. жаңартылатын энергия көздерін енгізу;

2. тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықтағы энергия тиімділігі;

3. ауыл шаруашылығындағы органикалық егіншілік;

4. қалдықтарды басқару жүйесін жетілдіру;

5. су ресурстарын басқару жүйесін жетілдіру;

6. “таза” көлікті дамыту;

7. экожүйелерді сақтау және тиімді басқару.

“Жасыл” экономиканы дамыту бағдарламасы аясында Қазақстан экономиканың 10 негізгі секторына: ауыл шаруашылығы, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы, энергетика, балық аулау, орман шаруашылығы, өнеркәсіп, туризм, көлік, қалдықтарды кәдеге жарату және қайта өңдеу, су ресурстарын басқару.

Есеп бойынша, 2050 жылға қарай “Жасыл экономика” аясындағы өзгерістер ЖІӨ-ні 3% – ға қосымша ұлғайтуға, 500 мыңнан астам жаңа жұмыс орындарын құруға, өнеркәсіп пен қызмет көрсету саласының жаңа салаларын қалыптастыруға, халық үшін өмір сүру сапасының жоғары стандарттарын жаппай қамтамасыз етуге мүмкіндік береді [5].

Қорытынды. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ” Жасыл экономика “аймақтық дамуды ынталандырады, әлеуметтік тұрақтылыққа,” Жасыл экономика ” секторларында жаңа жұмыс орындарын құру есебінен экономикалық әлеуетті арттыруға ықпал етеді.

“Жасыл” экономикаға көшу Қазақстанда да үлкен танымалдыққа ие және ауқымды қызығушылық тудырады. “Жасыл” экономика бірінші кезекте экономикалық прогреске ықпал етеді және ішкі жалпы өнімнің өсуін, елдің кірісін арттыруды, халық үшін жұмыс орындарын құруды қамтамасыз етеді, бұл ретте елдегі жұмыссыздық көрсеткішін азайта отырып.

Бұл ретте “жасыл” экономикаға көшу климаттың өзгеруі, пайдалы қазбалардың сарқылуы және су ресурстарының тапшылығы сияқты жаһандық қауіптерден тәуекелдерді төмендетеді.


Библиографиялық сілтеме

Смагулова Ж. Б., Муханова А. Е., Мусаева Г. И. жасыл экономикаға көшудің әлемдік тәжірибесін талдау: алғышарттар мен бағыттар / / қолданбалы және іргелі зерттеулердің халықаралық журналы. – 2015. – № 1-1. – С. 92-96;
URL: https://applied-research.ru/ru/article/view?id=6344 (өтініш беру күні: 11.12.2018).