Қалиева Г. К. “Жасыл экономикаға” көшу қажеттігінің институционалдық негіздері Қабылданған “Қазақстан-2050″ Стратегиясы: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты” (бұдан әрі – 2050 Стратегиясы) елдің “жасыл” даму жолына көшуіне негізделген экономиканың орнықты және тиімді моделін құруға нақты бағдар қояды. Еліміздің қабылдаған бағдарламасына сәйкес “Жасыл экономика “халықтың өмір сүру сапасының жоғары деңгейі, қазіргі және болашақ ұрпақтың мүддесінде табиғи ресурстарды ұқыпты және ұтымды пайдалану экономика ретінде анықталады. “XXI ғасырға арналған күн тәртібі” бағдарламасында тұрақты даму индикаторларын әзірлеу қажеттігі атап өтілді, осы құжаттың 40-тарауында атап өтілді, атап айтқанда, “елдерде барлық деңгейдегі шешімдер қабылдау және кешенді экологиялық жүйелер мен даму жүйелерінің жеңілдетілген өзін-өзі реттейтін тұрақтылығына жәрдемдесу үдерісі үшін сенімді негіз құру мақсатында орнықты даму көрсеткіштерін әзірлеу қажет» [2]. Қазақстан Республикасының ұлттық экономикасының алдында инновациялық даму негізінде энергия және ресурс-тиімділікті арттыруды қамтамасыз етуге қабілетті оны жаңғырту қажеттілігін айқындайтын жаңа сын-тегеуріндер тұр. Жаңғыртудың түпкі мақсаты бәсекеге қабілеттілікті арттыру және “жасыл экономика” немесе экономиканы экологияландыру қағидаттарында орнықты дамуды қамтамасыз етуге негізделуге тиіс әлеуметтік жағдайларды жақсарту болып табылады. 2012 жылы Рио-де Жанейрода БҰҰ-ның “Рио+20” Тұрақты даму жөніндегі конференциясы өтті, оған “жасыл” экономика “ережелердің қатаң жиынтығы” емес, орнықты дамуды қамтамасыз ету құралдарының бірі болып табылады және “әрбір ел өздерінің ұлттық жоспарларына, стратегиялары мен тұрақты даму басымдықтарына сәйкес тиісті тәсілді таңдай алады”, – деп айтылды. РИО+20 қорытынды құжатта “Жасыл көпір” әріптестік бағдарламасы” Қазақстанның өңіраралық бастамалары көрініс тапты, оның мақсаты экономиканың тұрақты “жасыл” өсу қағидаттарына көшу жоспарларын әзірлеу бойынша әріптестікті дамыту болып табылады. Бағдарламаның басым бағыты табиғи ресурстардың барлық түрлерін пайдаланудың экотиімділігін арттыру, сондай-ақ көрсетілетін экожүйелік қызметтерге инвестициялар тарту болып табылады. Шын мәнінде “жасыл өсім” халықтың әл-ауқатын арттыруға және табиғи ресурстарды сақтауға бағытталған тұрақты экономикалық дамуды ынталандыру құралы, сондай-ақ инновациялық ресурс үнемдейтін технологияларға, яғни неғұрлым экологиялық-экономикалық және әлеуметтік әсер әкелетін технологияларға инвестициялар тартудың өзіндік катализаторы болып табылады. “Жасыл экономика” елдің орнықты дамуын қамтамасыз етудің маңызды құралдарының бірі болып табылады. «Жасыл БҰТУ 120 репозиторий экономикаға» көшу  Қазақстанға әлемнің ең дамыған 30 елінің қатарына кіру бойынша қойылған мақсатқа қол жеткізуді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Есеп бойынша, 2050 жылға қарай “Жасыл экономика” аясындағы өзгерістер ЖІӨ-ні 3% – ға қосымша ұлғайтуға, 500 мыңнан астам жаңа жұмыс орындарын құруға, өнеркәсіп пен қызмет көрсету саласының жаңа салаларын қалыптастыруға, халық үшін өмір сүру сапасының жоғары стандарттарын жаппай қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Жалпы “жасыл экономикаға” көшу үшін қажетті инвестициялар көлемі жыл сайын ЖІӨ-нің шамамен 1% – ын құрайды, бұл жылына 3-4 млрд. АҚШ долларына баламалы [2, б. 52]. “Жасыл” экономика – бұл “адамдардың әл-ауқатын арттыратын және әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз ететін және бұл ретте қоршаған орта үшін қауіп-қатерді және оның азуын едәуір төмендететін” экономика (ЮНЕП тұжырымы) [3]. Қысқаша айтқанда, “жасыл” экономика төмен көміртекті, ресурстық тиімді және әлеуметтік инклюзивті болуға тиіс. ЮНЕП анықтамасының неғұрлым “практикалық” нұсқасы: “жасыл” экономика – бұл онда “табыс пен жұмыспен қамтудың өсуі көміртегінің шығарындылары мен ластануын азайтатын, энергия мен ресурстарды пайдаланудың тиімділігін арттыратын және биоәртүрлілік пен экожүйелік қызметтердің жоғалуын болдырмайтын мемлекеттік және жеке инвестициялармен қамтамасыз етілетін экономика” [3]. Осы мақсаттарға қол жеткізу үшін Қазақстанда мынадай заңнамалық актілерді қамтитын құқықтық база бар: Қазақстанның 2030 жылға дейінгі Даму стратегиясы, Қазақстан Республикасының 2020 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспары, Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі, Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамасы, Қазақстан Республикасының 2007-2024 жылдар кезеңіне арналған орнықты дамуға көшу тұжырымдамасы. Әлемдік тәжірибе “Жасыл экономика” өңірлік дамуды ынталандыратынын, әлеуметтік тұрақтылыққа, “Жасыл экономика”секторларында жаңа жұмыс орындарын құру есебінен экономикалық әлеуетті арттыруға ықпал ететінін көрсетті. Мысалы, Бразилияда топырақ күтімінің жетілдірілген жүйесі, ауыл шаруашылығы өнімдерін жинау және жеткізу тізбектерін басқару есебінен ауыл шаруашылығы жерлерін қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Неміс Дортмунды көмір индустриясы орталығынан БНТУ 121 Репозиторийіне “үшінші индустриялық революция” инфрақұрылымы бар жаңа “жасыл” сектордың орталығына айналды. Қазақстан жасыл экономика негізінде тұрақты дамуды қамтамасыз ету ерекше өзекті  болып табылатын елдер арасында орналасқан. Басты бағыттардың бірі энергетика болып табылады – дәстүрлі ресурстар түрлерін энерготиімді және қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз ету қажет; Жасыл экономиканың басымдықтары, экологиялық талаптар әлеуметтік-экономикалық міндеттерді шешуге бағытталған Қазақстанның жалпы даму жоспарларына енгізілуі тиіс. Осылайша, 2010 жылғы бағалау бойынша АҚШ-та “жасыл” экономика саласындағы өнімдер мен көрсетілетін қызметтердің құны 600 млрд. немесе ЖІӨ-нің 4.2% – ын; жұмыспен қамту-шамамен 3 млн. адамды құрады. Сол жерде “жасыл” өндіріс пен қызмет көрсету жұмыспен қамтылғандар саны бойынша дәстүрлі – пайдаланатын қазбалы отын – энергетика немесе жаңа биотехнологиялық саладан асып түседі, бірақ байланыс пен ақпарат секторына жол береді [4 б.25]. Еуропаға келетін болсақ, 2009 жылы Ұлыбританияда экономиканың “жасыл” секторында өнім шығару құны 240 млрд.долларға бағаланды немесе ЖІӨ – нің 8.8% – ы, оның экспорттағы үлесі 5% – ды, жалпы жұмыспен қамтудағы үлесі-3% – ды құрады; Германияда күн энергетикасы секторында ғана жұмыспен қамтылғандар саны АҚШ металлургиясындағы ұқсас көрсеткіштен асып түсті. Жалпы Еуроодақ бойынша 2010 жылы экологиялық таза өндірістер жалпы ішкі өнімнің 2.5% – дан астамын және 3.4 млн.астам адамды жұмыспен қамтуды қамтамасыз етті [4, 4 б.]. Салыстыру үшін: Үндістан үшін ұқсас көрсеткіш 2009 жылы 23 млрд. долларға бағаланды немесе ЖІӨ 1.9% [4 б. 75]. Табиғи ресурстарды кешенді және ұтымды пайдалану проблемалары олардың тиімділігін арттыру және қоршаған ортаға жүктемені азайту мақсатында экологиялық-экономикалық дамуда ерекше маңызға ие болды. Бүгінгі таңда қоғамның шектеулі ресурстық мүмкіндіктері мен өсіп келе жатқан қажеттіліктері арасында қайшылықтар туындады. Ресурстарды ұтымсыз пайдалану жалпы ұлттық өнімнің жыл сайын 20% – дан астамын жоғалтуға алып келеді. Экономикалық қауіпсіз және экономикалық тиімді технологияларды әзірлемей және енгізбей экономиканы одан әрі дамыту мүмкін емес екені анық. Осыған байланысты БНТУ 122 Репозиторийлерінің тұтастай алғанда, ұлттық экономика үшін және әсіресе мұнай-газ кешені үшін шикізатты кешенді пайдалануға негізделген ресурс тиімділігін арттыру проблемасы ерекше өзекті болып табылады. Тұрақты даму экономикалық, әлеуметтік және экологиялық сияқты үш компонентті өзара кешенді байланыстыруды көздейді. Соңғы екі онжылдықта қалыптасқан “жасыл экономика” тұжырымдамасы осы компоненттер арасында неғұрлым үйлесімді келісуді қамтамасыз етуге арналған. Сонымен, “жасыл” экономика идеясы болашақ ұрпақтың өз қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндіктеріне нұқсан келтірмей, қазіргі ұрпақтың қажеттіліктерін әділ негізде қанағаттандыратын экономикалық дамудың ұзақ мерзімді тұрақтылығының басымдылығына сүйенеді. Бұл ретте осы идеяны практикалық іске асыру негізінде дәстүрлі және жаңа экологиялық – экономикалық әдістердің көмегімен табиғи капиталды күрделі және кешенді бағалау жатыр. Басқаша айтқанда, “жасыл” экономика – тұрақты дамуға қол жеткізудің практикалық тәсілі [7]. Бұл тәсілдің жаңалығы жаһандық деңгейде алғаш рет биологиялық әртүрлілік пен көрсетілетін экожүйелік қызметтердің құндылығын тану және осы құндылықты экономиканың жұмыс істеуінің барлық деңгейлерінде есепке алу талабы қойылып отыр. Егер бұрын экологиялық жауапкершілік “ластаушы төлейді” командалық-әкімшілік формуласымен көрсетілсе, енді біз барлығымыз тек өнім өндіретін өнеркәсіп кәсіпорындары ғана, және “көзден” ластағаны үшін ғана төлеуге тиіс емес деген ойға көнігуіміз керек. Табиғаттың және оның ресурстық қамтамасыз ететін, реттеуші және өзге де өмірлік маңызды функцияларының нақты және толық құны экономикада капиталды бөлуді – неғұрлым таза және энергия – және ресурстық тиімді технологиялардың, тауарлар мен қызметтердің пайдасына теңгеру үшін өмірлік циклдің барлық кезеңдерінде баға белгілеу процесіне қосылуы тиіс. Бұл міндетті шешу аса танылмаған шаралар қабылдауды талап етеді, өйткені бұрын бөлінбейтін және ажырамас қоғамдық игілік болып саналған бұл “капиталды” тек корпорацияларға ғана емес, сонымен қатар жұртшылыққа да төлеуге тура келеді. Әңгіме  тек тікелей экологиялық салықтарды енгізу туралы ғана емес, сондай-ақ өнім бағасының артуы нәтижесінде тұтынушыларға арналған шығындарды ауыстыру туралы да болып отыр. Репозиторий БНТУ 123 Әдебиет 1. Қазақстан Республикасының «жасыл экономикаға» көшуі жөніндегі тұжырымдама. – Астана, 2013. 2. Қазақстан өңірлерінде жасыл экономиканы дамыту. Отчет СҒЗЖ есебі. – Алматы, 2015. 3. Астананың “Жасыл көпір” бастамасы: Еуропа, Азия және Тынық мұхит елдерінің “жасыл” өсімді іске асыру бойынша серіктестігі, 6-сессия. Қол жеткізу режимі http://greenbridgeworld.net/docs 4. Порфирьев, Б.Н. «Жасыл» экономика: жалпы әлемдік даму үрдістері мен болашағы/ Б.Н. Порфирьев // Ресей Ғылым академиясының хабаршысы, 2012, Т.82, № 4, С. 323–344 5. Working towards a Balanced and Inclusive Green Economy: A United Nations Systemwide Perspective. Prepared by the Environment Management Group (UNEMG), 2011. Қол жеткізу режимі: http: //www.unemg.org/Portals/27/Documents/IMG/GreenEconomy/report/Gr eenEconomy-Full.pdf 6. «Жасыл» экономикаға қарсы: тұрақты даму мен кедейлікті жою жолдары. Билік құрылымдарының өкілдеріне арналған жалпылама баяндама.-2011. Қол жеткізу режимі http: // www.unep.org/greeneconomy. 7. Гурьева, М.А. “Экологияландыру” және “жасыл экономика” ұғымдарының эволюциясы / М.А. Гурьева // Ғылым болашағы. – Тамбов. –2014. – № 10 (61). – С. 99–105. Кенесов Ш. Б. EXPO-2017 Astana – Қазақстанның ең жаңа тарихындағы басты оқиға Бүгінгі таңда көрме қызметінің рөлі зор. Көрме саласы тауарларға, технологиялар мен көрсетілетін қызметтерге сұранысты арттырудың негізгі ынталандырмасы болып табылады. Әлемдік жетекші державалар өз елдерінде халықаралық деңгейдегі көрмелерді ұйымдастыруға көбірек қаражат жұмсайды. Дүниежүзілік көрме соңғы ғылыми-техникалық, технологиялық жетістіктерді, сондай-ақ әлем халықтарының тарихын, дәстүрлері мен мәдениетін көрсететін іс-шараға қатысушылар арасындағы адал және ашық бәсекелестік үшін ең беделді әлемдік алаң болып табылады. Алғашқы дүниежүзілік көрме 1851 жылы Ұлыбританияда өтті.