Қазақстанда нарықтық экономика жағдайында қоршаған ортаға әсер етуге байланысты проблемалар үлкен өткір болып отыр. Атап айтқанда, оған келтірілген залалды бағалау және осы залалдан болатын тәуекелді бағалау мәселелері табиғат пайдаланушылардың алдында да, бақылау жүргізетін мемлекеттік институттардың, жеке және қоғамдық ұйымдардың алдында да тұрады. ҚР-да жаңа экономикалық тәртіптің келуі ол үшін экологиялық аудит сияқты жаңа экологиялық-экономикалық ұғымдарды енгізу, сондай-ақ мемлекеттік саясаттағы ескі экономикалық құралдардың рөлі мен мәнін қайта қарау қажеттілігімен сипатталады. Экологиялық қауіпсіз және орнықты дамуға көшу қазіргі уақытта Қазақстанның Даму стратегиясының басым бағыттарының бірі болып отыр. Отандық кәсіпорындардың практикасында көбінесе инвестициялардың экологиялық-экономикалық тиімділігіне аудит жүргізілмейді, оның әдіснамалық негіздері жоқ. Батыс елдерінде оны қолданудың теориялық және практикалық тәжірибесі бар болса да, Қазақстан олардың көпшілігін ендіре бастады. Осы процесс барысында нормативтік – құқықтық базаның жоқтығы, әдістемелердің жетіспеушілігі және практиканың жоқтығы, осы мәселелер бойынша ақпараттың, әдебиет пен зерттеулердің өткір тапшылығы байқалады.

Қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру және дәйекті іске асыру қажетті шарт болып табылады. Бұл мақалада ҚР экологиялық аудитті дамыту мәселелері, сондай-ақ экологиялық аудитті реттейтін Қазақстанның Нормативтік-құқықтық базасы қарастырылды.

Қазақстандық кәсіпорындарда экологиялық аудит жүргізудің өзектілігі экономикалық, экологиялық және әлеуметтік аспектілерге ие. Мемлекет экологиялық аудитті дамытуға және оның жұмыс істеуі үшін тиісті құқықтық және нормативтік база құруға мүдделі. Экологиялық аудит экологиялық есепке алынуы тиіс. Экологиялық есепке алу ұғымы білімнің кешенді қалыптасқан жүйесі түрінде түпкілікті ұғынуға және логикалық аяқтауға әлі де ие болған жоқ.

Экологиялық аудит – салыстырмалы түрде Жас қызмет түрі және оның ерекшеліктерін қарастырмас бұрын тәуелсіз ведомстводан тыс қаржылық бақылау ретінде аудиторлық қызметтің жалпы негіздеріне тоқтаған жөн.

Аудиторлық қызмет қаржылық есептілікті, бухгалтерлік есеп құжаттарын, салық декларацияларын және өзге де қаржылық міндеттемелерді және экономикалық субъектілердің талаптарын ведомстводан тыс тәуелсіз тексеруді жүзеге асыру, сондай-ақ өзге де аудиторлық қызметтер көрсету жөніндегі аудиторлардың Кәсіпкерлік қызметін білдіреді. Экологиялық аудит-экологиялық тәуекелдерді анықтау мен бағалауға және олардың қызметінің экологиялық қауіпсіздік деңгейін арттыру бойынша ұсыныстар әзірлеуге бағытталған аудиттелетін субъектілердің шаруашылық және өзге де қызметін тәуелсіз тексеру [1].

Қазақстанда экологиялық аудитті дамыту проблемасының ерекшеліктерін түсіндіру үшін халықаралық тәжірибеде аудиттің осы түрінің қалыптасу тарихын еске түсіру қажет. Оның кең таралуы табиғат қорғау заңнамасы талаптарының артуына байланысты болды, оларды орындамау өндірістік құрылымдар мен олармен байланысты кредиттік және сақтандыру ұйымдары үшін айтарлықтай қаржылық санкциялардың себебі болуы мүмкін. Сондықтан экологиялық аудиттің пайда болуы кәсіпорындардың мүдделерін қорғау қажеттілігімен түсіндіріледі. 80-жылдардың ортасында халықаралық сауда палатасы экологиялық аудитті өндірістік практикаға бақылауды күшейту және компаниялар қызметінің стратегиясының экологиялық заңнама нормаларына сәйкестігін бағалау үшін ішкі әкімшілік басқару әдісі ретінде қолданды [2]. Экологиялық аудитті ұйымдастыру – басқару жүйесіне белсенді енгізу кәсіпорындарда экологиялық менеджмент жүйесін енгізумен бірге жүргізіледі. Қазақстанда тәуелсіздік жылдары экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің мүлдем жаңа мемлекеттік жүйесі, қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалануды басқару — Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау саласындағы атқарушы органдардың жақсы ұйымдастырылған және аумақтық тармақталған жүйесі құрылған және қалыптасқан жылдар болды. Бұл қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруды және дәйекті іске асыруды қамтамасыз етті.

Экоаудит техногендік қауіпсіз және экологиялық таза қоршаған ортаға азаматтардың экологиялық құқықтарына кепілдік беру құралы ретінде экологиялық менеджмент пен ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ұйымдастырушылық-басқару тетігінің элементі ретінде қарастырылады [3].

Экологиялық аудиттің негізгі міндеттері Жалпы аудит міндеттеріне ұқсас, бірақ өзінің ерекшелігі бар, ал егер дәлірек болса: компанияның өндірістік қызметі және оның негізінде кәсіпорынның нақты экологиялық жай-күйіне қатысты басқарушылық шешімдер қабылдау үшін тұжырымдар мен алғышарттарды қалыптастыру туралы шынайы ақпаратты жинау (өндірістің қалдық сыйымдылығы, экологиялық сыйымдылығы, зияндылығы, жабдықтар мен технологияларды экологиялық бағалау, өнім сапасы).

Аудит жүргізілетін негізгі себептер::

  • сақтандыру (қоршаған ортаны ластау салдарын жоюға арналған шығындар);
  • нарықтағы бәсекелестік (тауарлар экологиялық таза болуы тиіс, бұл олардың тұтыну нарығындағы сұранысын арттырады, тексеруден өткен тауарлар арнайы экоярлықпен бөлінеді және т. б.);
  • сатып алу (жер учаскесін немесе кәсіпорынды сатып алуға арналған шығындар жоғары болуы мүмкін; сатып алынатын объектінің қоршаған ортасының жай-күйіне және жер учаскелерінің ластануына сараптама жүргізу);
  • заңнама (ластаушы материалдармен жұмыс істеуге рұқсат беру қажеттілігі).

Қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың негіздері Қазақстан Республикасы Президентінің 1996 жылғы 30 сәуірдегі өкімімен мақұлданған экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамасында қаланды, онда жекешелендірудің экологиялық проблемалары, табиғат қорғау заңнамасы жүйесін құру, мемлекеттік бақылау және сараптама, табиғат пайдаланудың экономикалық тетіктері, қоршаған орта мониторингі мәселелері қаралды. Мемлекет дамуының стратегиялық құжаттары әзірленді, табиғат қорғау заңнамасының негізі құрылды, қоршаған ортаны қорғау мәселелері бойынша бірқатар халықаралық конвенцияларға қол қойылды, табиғат қорғау қызметін басқару жүйесі құрылды. 2007 жылдың 9 қаңтарында экологиялық заңнаманы озық халықаралық актілермен үйлестіруге, жаңа стандарттарға көшуге, мемлекеттік бақылау жүйесін жетілдіруге бағытталған Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі қабылданды.

Қазақстандық сыртқы қаржылық бақылау институттары үшін экологиялық аудит жаңа бағыт болып табылады. Ұлттық деңгейде экологиялық аудит әдіснамасын белсенді дамыту ИНТОСАИ-дың (жоғары қаржы бақылау органдарының халықаралық ұйымы (ЖҚБО) пысықтауына сүйенеді. Ол сондай-ақ экологиялық аудитті жүргізу кезінде ЖҚБО-ның күш-жігерін біріктіруді қолдайды. “Бұл мәселеде “көршілік” принципімен шектелудің қажеті жоқ, өйткені экологиялық проблемалардың мемлекеттік шекарасы жоқ. Экологиялық аудит жүйелері мен әдістерін қалыптастыру мен енгізудің теориялық мәселелері жеткілікті зерттелгеніне қарамастан, табиғат қорғау қызметінің тиімділігі аудитінің теориялық-әдіснамалық негіздерін қалыптастыру және оларды отандық өндіріс жағдайында енгізу ерекшеліктері бойынша жұмыстар жоқ. Табиғатты пайдалану тиімділігінің экологиялық-экономикалық аудит жүйесін енгізу кәсіпорында қалыптасқан басқару жүйесіне өзгерістер енгізуді көздейді. Осы саладағы көптеген зерттеулер табиғат пайдаланудың экономикалық тиімділігін анықтау мәселелеріне арналған. Аудиттің экологиялық тиімділігін зерттеу тәсілі әзірленбеген. Бұдан басқа, табиғат қорғау қызметінің нәтижелерін бағалаудың қазіргі тәсілдерін зерделеу кәсіпорындардағы табиғат қорғау қызметінің тиімділігін анықтаудың нақты ұсынымдары мен әдіснамасы жоқ екенін көрсетті, олар кәсіпорындардың қызметін дұрыс бағалауға мүмкіндік береді. Табиғат қорғау қызметін бағалаудың жеткіліксіздігі қабылданатын шешімдердің ұтымдылығын төмендетеді, бұл экологиялық қолайсыз жағдайлардың пайда болуымен көрінеді. Сондай-ақ қазіргі заманғы әдістерді пайдалана отырып, жаңа әдіснамалық негізде табиғатты қорғау қызметінің экологиялық және экономикалық тиімділігінің аудитіне ғылыми тәсілдерді дамыту қажеттілігі бар.

Қазақстан жаһандық әріптестік негізінде халықаралық ынтымақтастықты мемлекеттік экологиялық саясатты тиімді жүргізудің кілті ретінде пайдалануы тиіс. 1992 жылы Рио – де-Жанейрода қаланған және 2002 жылы Йоханнесбург қаласында өткен Бүкіләлемдік саммитте расталған орнықты даму принциптері Қазақстанның әлемдік қоғамдастықта үлкен танымалдыққа ие екенін ескере отырып, халықаралық қатынастардағы ынтымақтастық пен әріптестік саясатының негізі болуы тиіс [4].

Мұндай саясатты іс жүзінде іске асыру дамыған демократиялық мемлекеттермен оның дамуы мен қоғамдық құрылымын үйлестіру үшін Қазақстанға прогрессивті қолдау тартуға ықпал етуі тиіс. Республиканың аса маңызды халықаралық экологиялық конвенцияларға және халықаралық деңгейдегі табиғат қорғау қызметіне неғұрлым кеңінен қатысуын қамтамасыз ету үшін қоршаған ортаны қорғау саласындағы барлық әзірленетін бағдарламаларда халықаралық ынтымақтастықтың басымдықтары белгіленуге және оларды іске асыру жөніндегі тиісті іс-шаралар жоспарлануға тиіс.

Бұрын аталғандардың барлығына байланысты Қазақстанда экологиялық аудитті жүргізу үшін құралдарды қалыптастыру және әдіснаманы әзірлеу міндеті өте өзекті болып отыр. Егер халықаралық практикаға оралсақ, онда экологиялық аудит, кең дамыған ұйымдық инфрақұрылымы бар, сондай-ақ экологиялық аудит саласында маманданған жоғары білікті кадрлармен қамтамасыз етілген.

Қазақстандық экоаудиторларға аудиттелетін тұлғалардың экологиялық бақылау құралдарын қолдануының тиімсіздігін куәландыратын жағдайларға ерекше назар аудару қажет.  Бұдан басқа, кәсіпорын өндіретін өнімге тіркелген шағымдар мен оның қызметінің салдарлары, сондай-ақ Құзыретті ведомстволар жүргізген тексерулердің нәтижелері (шағымдармен бастамашылық жасалған, сондай-ақ жоспарлы түрде жүзеге асырылған) ерекше қарауды талап етеді. Тиісінше кәдімгі қаржылық тексеру жүргізетін кез келген аудитордан экологиялық тақырып салалары бойынша Ерекше білімді меңгеруді күтуге болмайды. Мұндай жағдайларда бөгде эколог маманын тарту қажеттігі туралы мәселе қойылуы мүмкін.

Қорытындылай келе, экологиялық аудит экологиялық сараптама мен экологиялық инспекциямен қатар тең құқылы жағдайға ие болуы тиіс. Оның басты артықшылығы экологиялық аудит қосымша қаржылық салымсыз қоршаған табиғи ортаны қорғауды басқаруды күшейтуге мүмкіндік береді. Сондықтан мемлекет экологиялық аудитті дамытуға және оның жұмыс істеуі үшін тиісті құқықтық және нормативтік база құруға мүдделі. Экологиялық аудит экологиялық есепке алынуы тиіс. Экологиялық есепке алу ұғымы экономикалық-экологиялық теория мен практикада білімнің кешенді қалыптасқан жүйесі түрінде түпкілікті ұғынуға және логикалық аяқтауға әлі де ие болған жоқ. Бірақ жасыл экономиканы дамыту және табиғат қорғау іс-шараларына назар аударудың күшеюі жақын арада жоғары оқу орындары мен басқа да білім беру мекемелерінің дәріс залдарында экологиялық аудит бойынша дәрістер оқып, экологиялық қаржылық есептілікті құрастыруды үйренуі мүмкін.

Осылайша, республикада экологиялық заңнаманы жетілдіру және реформалау жөніндегі одан арғы жұмыс белсенді қарқынмен жүргізілуде. Бұл үлкен жұмыстың басы және мемлекеттік органдардың, жұртшылықтың, бизнестің, ғылыми топтардың бірлескен күш-жігерімен табысты іске асырылатын болады деп ойлайды.

Әдебиет:

  • Қазақстан республикасының экологиялық кодексі (өзгерістер мен толықтырулармен 12.01.2016.)
  • Кочинев Ю. Ю. Аудит. – Санкт-Петербург: “Питер”, 2006-400с.
  • Қазақстан Республикасындағы экологиялық аудитті дамыту мәселелері / / Жас ғалым. — 2012. — №5. — С. 257-260.
  • http://nacecoaudit.kz/
Автордың тегі: Базекенова С.Б., Ерпенова М.К., Омашева А.Б.