Бэла Сырлыбаева-ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ аға ғылыми қызметкері, экономика ғылымдарының кандидаты

Қазіргі заманғы жаһандық экономиканың басты отыны кен көздері – мұнай, газ және көмір болып табылады. Ғасырдан астам қарқынды өндіру нәтижесінде ғылым мен технологиялардың даму деңгейінде қалған резервтердің нақты шамасын бағалау мүмкін емес болса да, олардың қорлары айтарлықтай таусылды. Дегенмен, жеңіл қол жетімді кен орындарының әлеуеті жыл сайын азайып келеді, өндіру шығындары керісінше, ұлғаюда, экологиялық талаптар қатаң болып отыр. Бұл үрдістер орта және ұзақ мерзімді перспективада қазбалы энергетикалық ресурстарға бағаның өсуін болжауға мүмкіндік береді. Осылайша, арзан, қол жетімді дәстүрлі энергия көздерінің дәуірі аяқталатынын айтуға болады. Жапонияда “Фукусима-1” АЭС апатты апаттан кейін атом энергетикасының болашағы да белгісіз. Бірқатар еуропалық мемлекеттер (Германия, Италия, Испания) өздерінің ескі АЭС-ін біртіндеп жабу және жаңаларын салудан бас тарту туралы шешім қабылдады.

Альтернативті энергетикалық қуаттар ретінде ұсынылады және көптеген елдерде қазірдің өзінде айтарлықтай табысты пайдаланылады, жаңартылатын энергия көздері – яғни жел, күн, су, биомассасы және т.б. энергиясы және баламалы энергетиканың өзіндік құны бүгінгі күні дәстүрлі көздерден алынатын энергиямен салыстырғанда жеткілікті жоғары, ал техникалық мүмкіндіктер керісінше, айтарлықтай аз, дегенмен жаңа энергетикалық технологиялар шығындарды төмендету және “жасыл” энергия қондырғыларының қуатын арттыру бағытында белсенді дамып келеді.

Алайда, энергия көздері туралы айтатын болсақ, тағы бір –ең қолжетімді және экологиялық таза көз – бұл әлемнің көптеген елдері үшін дамудың бағдарына айналған энергия үнемдеу. Энергия үнемдеу даму векторы ретінде бүгінгі күні ресурстық ғана емес, сонымен қатар экологиялық, экономикалық және саяси мәнге ие болады. Энергия үнемдеу қағидаттарын енгізу энергия тиімділігін арттыру және экономиканың энергия сыйымдылығын төмендету түрінде оң әсер етеді. Энергия тиімділігі мен энергия сыйымдылығы көрсеткіштері, өз кезегінде, ұлттық өндірістің бәсекеге қабілеттілігінің маңызды индикаторларының бірі болып табылады. Ұлттық экономиканың энергия тиімділігі деңгейі елдің халықаралық беделін, оның ішінде инвестициялық климаттың қолайлылық деңгейі тұрғысынан бағалаудың басты өлшемдерінің бірі болып табылады. Дамудың энергия үнемдеуші түрі экологиялық проблемалардың градустарын төмендетуге ықпал етеді,ал табиғи ресурстардың өсіп келе жатқан тапшылығы жағдайында – энергия үнемдеуге қаражат салу жаңа энергетикалық қуаттарды салудың толық құқылы баламасы болады.

Энергияны үнемдеу мәні бойынша энергияның баламалы көзі болып табылады. Осылайша, энергия үнемдеу қосымша, қолжетімді энергетикалық ресурс болып табылады. Сонымен қатар, көптеген энергия үнемдеу технологиялары үлкен инвестициялық тартымдылыққа ие, олар жеткізушілерге да, тұтынушыларға да, инвесторларға да тиімді.

Энергия үнемдейтін “жасыл” экономиканы қалыптастыру мен дамыту жолында көптеген индустриялық елдер қозғалуда.

Осыған байланысты Испания мен Норвегияның тәжірибесі өте қызықты.

ЕО-ға мүше мемлекеттердің арасында Испания Корольдігі экономиканың энергия сыйымдылығы жоғары ел болып саналады. Испаниядағы энергия тұтыну көрсеткіштері орта Еуропалық көрсеткіштен 20% – ға асып түседі, бұл осы елдің үкіметі өзінің энергетикалық саясатын әртараптандыруға, жел және күн технологияларын белсенді енгізуге, сондай-ақ энергияны неғұрлым тиімді пайдалану тәсілдерін іздестіруге ықпал етті. Испан сарапшыларының бағалауы бойынша энергия үнемдеуші технологияларды кеңінен енгізу арқылы электр энергиясын тұтынуды 20% – ға қысқарту қолданыстағы атом реакторларының санын екі есе көбейтуден бас тартуға мүмкіндік береді. Испанияда АЭС салуға мораторий 1996 жылы енгізілгенін ескере отырып, таңдау табиғи түрде энергия үнемдеу мен жаңартылатын энергия көздерін дамытуға құлап түсті .

2011 жылғы наурыздан бастап Корольдікте энергия тұтыну көрсеткіштерін төмендетуге және Испанияның энергия тасығыштар импортына, бірінші кезекте мұнай мен газға тәуелділігін әлсіретуге бағытталған, осылайша энергетикалық қауіпсіздікті нығайтып және ұлттық экономиканың дамуын қолдай отырып, шаралардың тұтас пакеті енгізілді. Қабылданған шаралардың ішінде автомобиль қозғалысының жылдамдығын шектеуді, көлікте отынды тұтыну көлемін қысқарту үшін арнайы жобаланған шиналарды сатып алуға субсидия бөлуді, қоғамдық көлікті белсенді пайдалануға азаматтарды ынталандыру мақсатында теміржол билеттеріне бағаны төмендетуді, тұтастай алғанда энергия үнемдеу және энергия тиімді жүргізу стилі туралы ақпараттық кампаниялар өткізуді атауға болады. Энергия үнемдейтін шамдарды кеңінен пайдалану, қоғамдық ғимараттарда ауа баптау жүйелерінің жұмысын шектеу-сондай-ақ Үкіметтің энергия ресурстарын үнемдеуге бағытталған іс-әрекеттері арасында.

Үкімет жүргізіп отырған саясаттың арқасында соңғы жылдары Испания жел және күн энергетикасын дамытуда еуропалық көшбасшы болды. Жел энергиясын өндіру көлемі бойынша Испания Германияны айналып өтіп, елдегі өндірілген электр энергиясының жалпы көлемінің 21% көрсеткішіне жетті. Бұл сан қолданыстағы АЭС-да өндірілетін электр энергиясының көлеміне қарағанда көп. Осылайша, жаңартылатын көздерден алынатын энергия атомдық энергияның нақты баламасы болады деп айтуға болады.

Осындай саясаттың арқасында Испания көрші Португалияның барлық қажеттіліктерін жабу үшін жеткілікті электр энергиясының көлемін жел көмегімен шығара отырып, энергия тасығыштарды импорттауда айына 250 млн. еуроға дейін үнемдейді. 2010 жылы Испания алғаш рет Энергетика АЭС-ке негізделген Францияны басып озды, электр энергиясы экспортының көрсеткіші бойынша.

Экономикалық әсерден басқа, жел қондырғыларын пайдалану жыл сайын атмосфераға көмірқышқыл газының 1,8 млн .тоннасын шығарудан аулақ болуға мүмкіндік береді, бұл жыл сайын қосымша 800 мың ағаш отырғызуға баламалы.

Сондай-ақ, Қазақстан сияқты ірі мұнай экспорттаушысы және өмір сүру деңгейі жоғары ел болып табылатын Норвегияның тәжірибесі де көрінеді.

Норвегияның тән ерекшелігі-философия дәрежесіне қойылған үнемдеу. Жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің әлемдегі ең жоғары көрсеткіштерінің бірі бола отырып (шамамен 60 мың АҚШ долл.) АҚШ доллары), бұл ел қоршаған ортаға және табиғи ресурстарға өте ұқыпты қараумен, сондай-ақ энергия үнемдеу және энергия тиімділігі саласында нақты құрылған мемлекеттік саясатпен ерекшеленеді. Мұнай мен газ өндірудегі әлемдік көшбасшылардың бірі бола отырып, Норвегия мемлекеттік деңгейде баламалы энергетиканы дамытуға орасан зор қаражат салады. Корольдік электр энергиясын өндіруге қазбалы отынды жұмсамайды – Норвегияда электр энергиясының 99% – ы гидроэлектр станцияларында, үлкен алаңдарды су басуды және өзендердің бұрылуын талап етпейтін және іс жүзінде автономды режимде жұмыс істейтін тау аудандарында салынған кішкентай су станцияларында жүргізіледі. Шағын ГЭС өз иелеріне тұрақты табыс алып қана қоймай, сонымен қатар ұсақ елді мекендердің өміршеңдігін сақтаудың маңызды факторы болып табылады.

Норвегияда энергия тиімділігі саласындағы бағдарламаларды әзірлеу 1970 жылдардың соңында басталды. 1990 – ші жылдары Корольдікте 1991-1992 жылдары болған электр энергиясы нарығын ырықтандыруды ескере отырып, оларды түзету жүргізілді. 2000 жылдары үкіметтік құрылымдарды неғұрлым тар (мақсатты) мекемелерге қайта ұйымдастыру және жаңартылатын энергетиканы дамыту жөніндегі мақсаттарды айқындау жүріп жатыр. Осылайша, норвегиялық тәжірибені нарықтарды ырықтандырудың, мақсатты жоспарлау мен қоршаған ортаны қорғаудың барлық аспектілерін ескере отырып, энергия тиімділігін қамтамасыз ету процесі ретінде сипаттауға болады .

1980 жылдардың соңынан бастап Норвегияның Электр энергетикасы саласын тарифтеудің негізі Электр энергиясының бағасында оның нарықтық құнын көрсету қағидаты болып табылатынын атап өту қажет. Нақты өзіндік құннан туындайтын электр энергиясының жоғары бағалары энергия тиімділігі секторына инвестицияларды неғұрлым рентабельді және тиісінше тартымды етті, ал төмен бағалар осындай инвестициялар үшін ынталандырмайды.

Сондай-ақ Норвегияда өнеркәсіптің энергия сыйымды салаларының тиімділігін арттыру (алюминий, ферроқорытпа өндірісі) және тұрмыстық және көлік салаларында энергияны тиімді пайдалану мәселелеріне үлкен көңіл бөлінеді.

Норвегияда, басқа да көптеген еуропалық қалалардағы сияқты, муниципалдық көлікті және ұйымдастырылған велосипед қозғалысын дамыту бойынша үлкен күш-жігер жұмсалып отыр. Қала орталығында жол талғамайтын көлікпен жүру жаман тоны болып саналады. Осының арқасында заманауи мегаполистердің көптеген өзекті мәселелері тиімді шешіледі – тығындар, ластанған ауа, тұрақ пен Т. Б.

Ел тұрғындарын бала кезінен өз қаласына, өз еліне, табиғатына құрметпен қарайды.

Осылайша, Норвегияда ғана емес, сонымен қатар көптеген басқа да еуропалық елдер экологиялықты экономикалық тиімділікпен үйлестіретін энергетикалық жүйені құруға қол жеткізді деген қорытынды жасауға болады. Испания сияқты бірқатар мемлекеттер осындай жүйені қалыптастыру процесінде. Жаңартылатын энергетика мүмкіндіктері бойынша скептицизм орын алып отырғанына қарамастан, Испания өндіруші қуаттардың жиынтық көлеміндегі оның үлесін 21% – ға дейін, ал Швеция 45% – ға дейін жеткізді.

ЕО елдерінің тәжірибесі Қазақстан үшін үлгі болуы тиіс. Республика, қазбалар мен жаңартылатын энергия ресурстарының едәуір әлеуетіне ие бола отырып, қазіргі уақытта энергия үнемдеу және өндірістің энергия тиімділігі көрсеткіштері бойынша әлемдегі соңғы орындардың бірін алып отыр. ҚР ЖІӨ – нің үлестік энергия сыйымдылығы АҚШ – тың көрсеткіштерінен 2,5 есе, Данияда – 3,5 есе, Жапонияда-4 есе артық. Өндірілетін энергияның салыстырмалы қол жетімділігі мен арзандауы оның сарқылмаушылығының кейбір елесін жасады,бұл өндіру, өндіру, өңдеу, беру және тасымалдау, бөлу және тұтыну сатыларында энергия тұтыну және энергия үнемдеу мәдениетін тиісті түрде дамытуға мүмкіндік бермеді.

Бұл жағдайды өзгерту қажет. Энергия үнемдеу және жаңартылатын энергия көздерін дамыту Еуроодақ елдерінде орын алған сияқты мемлекеттік энергетикалық саясаттың бір бөлігі болуға тиіс. Бұл бағыттағы қозғалыс, әрине, жүріп жатыр. Қазақстан Республикасының Президенті н. ә. Назарбаевтың 2011 жылғы Қазақстан халқына Жолдауында А. Назарбаев ҚР Үкіметіне энергия тиімділігінің кешенді жоспарын әзірлеуді және 2015 жылға қарай ҚР ЖІӨ энергия сыйымдылығын 10% – ға төмендетуге қол жеткізуді тапсырды.

Осы міндетті табысты орындау үшін басқа елдер сынақтан өткізген экономикалық өсудің жоғары қарқынын сақтай отырып, энергетикалық тиімділікті арттырудың үздік әдістемелерін пайдалану талап етіледі. Мысалы, қазіргі заманғы жарық технологиялары тұтынылатын энергия көлемінің 40% – на дейін үнемдеуге мүмкіндік береді. Көптеген мемлекеттер біртіндеп дәстүрлі қыздыру шамдарынан бас тартып, толығымен энергия үнемдейтін люминесцентті және жарықдиодты жарық көздеріне көшеді.

Энергия үнемдейтін технологияларды енгізу ҚР тұрғын үй-коммуналдық кешенін жаңғырту жөніндегі мемлекеттік бағдарламаның негізгі міндеттерінің бірі болып табылады. Үнемдеу және табиғи ресурстарға деген көзқарас өз үйінен, Қазақстанның әрбір азаматынан басталуы тиіс.

Сарапшылардың бағалауы бойынша, қазақстандық экономикадағы энергия үнемдеу әлеуеті энергия тұтынудың жалпы көлемінің шамамен 30% – ын құрайды. Бұл біздің экологиямызды сауықтыруға, миллиард тонна көмір мен мұнайды сақтауға мүмкіндік беретін елеулі резерв. Осыған байланысты, энергия үнемдеу өнімдерін өндіретін компаниялардың алдына сапа мен қауіпсіздік көрсеткіштерін арттырған кезде оның бөлшек сауда бағасын төмендетуге қол жеткізу міндеті қойылды. Әңгіме, ең алдымен, өндіру, сауатты пайдалану және қауіпсіз кәдеге жарату тұрмыстық жарық диодтарының. Табиғи жарықтандыруға, автомагистральдардағы қозғалыс қарқындылығына және басқа параметрлерге байланысты реттелетін жарық ағынымен үйлесімде жоғары жарық беретін жарық көздерін қолдану коммуналдық электр тұтынуды төмендетуде маңызды рөл атқаруы мүмкін.

Энергия үнемдеудің үлкен әлеуеті Құрылыс және жылыту саласында да бар. Тұрғын үй қорында энергия үнемдейтін іс – шаралар ретінде қарапайым шешімдерді ұсынуға болады-қабырғаларды, жабындарды, төбелерді, жертөлелерді, терезе мен есік ойықтарын жылыту. Жылудың айтарлықтай үнемдеуге су температурасын реттеуге арналған құралдарды орнату арқылы жылыту және ыстық сумен жабдықтау жүйелерін жаңғырту арқылы қол жеткізіледі.

Энергияны тиімді тұтыну энергия ресурстарының қорларын пайдалану мерзімін ұзартатын ең жылдам, арзан және таза тәсіл болып табылады. Энергия үнемдеу-бұл ұлттық экономиканың өсу қарқынын төмендетпей, қысқа мерзімде энергия тұтынуды және зиянды шығарындылардың көлемін қысқартуға мүмкіндік беретін жалғыз құрал. Бағалаулар бойынша, энергия үнемдеуге салынған бір ақша бірлігі тиімділік бойынша ресурстарды өндіру мен энергия өндіруге салынған үш-бес бірлікке сәйкес келеді, осылайша, энергия үнемдеу – бүгінгі таңда ең тиімді баламалы энергия көзі.